Jakie są najpopularniejsze wady wzroku?

„Wada wzroku” w potocznym języku najczęściej oznacza wadę refrakcji – sytuację, w której oko nie ogniskuje światła idealnie na siatkówce. Efekt bywa prosty: obraz traci ostrość, a oczy szybciej się męczą. W skali świata to temat ogromny – nieskorygowane wady refrakcji są wiodącą przyczyną upośledzenia widzenia u dzieci i dorosłych, a dostęp do okularów nadal jest zaskakująco ograniczony. WHO szacuje, że tylko ok. 36% osób z upośledzeniem widzenia dali z powodu wady refrakcji ma zapewnioną odpowiednią korekcję okularową, a problem prezbiopii (pogorszenia widzenia z bliska) dotyczy setek milionów ludzi.

Poniżej znajduje się uporządkowany przegląd czterech najczęstszych wad wzroku.

Wada wzroku a choroba oka

Wady refrakcji to problem optyczny. Najczęściej dają się skorygować:

• okularami,
• soczewkami kontaktowymi,
• zabiegami refrakcyjnymi (laser, soczewki fakijne, wybrane procedury soczewkowe – zależnie od wieku i parametrów oka).

Inaczej działają choroby oczu (np. zaćma, jaskra, zwyrodnienie plamki), które mogą pogarszać widzenie mimo „idealnych” okularów. Dlatego nawracające pogorszenie jakości widzenia warto weryfikować badaniem okulistycznym, a nie wyłącznie zmianą recepty.

Krótkowzroczność (miopia)

Na czym polega?

W krótkowzroczności światło ogniskuje się przed siatkówką (często z powodu zbyt długiej gałki ocznej). W efekcie obiekty w oddali są rozmyte, a z bliska – stosunkowo wyraźne.

Typowe objawy

• mrużenie oczu przy patrzeniu w dal,
• rozmazane napisy na tablicy/znaki drogowe,
• zmęczenie oczu i bóle głowy po dłuższym „wytężaniu” ostrości.

Dlaczego miopia jest dziś tak ważnym tematem?

Ponieważ rośnie jej częstość. Klasyczna, bardzo cytowana analiza prognozowała, że do 2050 r. około połowa populacji świata może mieć krótkowzroczność, a około 10% – wysoką krótkowzroczność.

Czy krótkowzroczność ma konsekwencje zdrowotne?

Sama wada jest „optyczna”, ale wysoka krótkowzroczność wiąże się ze zwiększonym ryzykiem powikłań okulistycznych. Amerykańska Akademia Okulistyki (AAO) wskazuje m.in. wzrost ryzyka odwarstwienia siatkówki, jaskry, zaćmy czy zmian w plamce u osób z miopią.

Nadwzroczność (hiperopia)

Na czym polega?

W nadwzroczności światło ogniskuje się za siatkówką. U młodszych osób oko potrafi częściowo „ratować ostrość” akomodacją, dlatego hiperopia bywa długo maskowana.

Typowe objawy (zwłaszcza przy pracy z bliska)

• szybkie męczenie się oczu przy czytaniu,
• ból w okolicy czoła/skroni,
• okresowe zamglenie widzenia z bliska,
• u dzieci: niechęć do czytania, częste „uciekanie” od zadań z bliska (to wymaga spokojnej, fachowej oceny).

Jak często występuje?

Częstość hiperopii rośnie wraz z wiekiem. Duża metaanaliza europejska (European Eye Epidemiology Consortium) opisywała istotny udział hiperopii w populacji dorosłych oraz wyraźne różnice w zależności od wieku.

Astygmatyzm

Na czym polega?

Astygmatyzm wynika z tego, że rogówka (lub soczewka) ma różną krzywiznę w różnych osiach – bardziej przypomina piłkę do rugby niż idealną kulę. Obraz bywa zniekształcony lub „rozciągnięty”.

Typowe objawy

• rozmazanie na każdą odległość (różne nasilenie),
• trudność z oceną detali i kontrastu,
• zmęczenie oczu, ból głowy,
• częstsze olśnienia/halo nocą (nie zawsze, ale bywa).

Jak powszechny jest astygmatyzm?

Systematyczny przegląd i metaanaliza (2023) wskazywały, że astygmatyzm należy do najczęstszych wad refrakcji – w analizach globalnych u dorosłych opisywano łączną częstość rzędu ~40% (zależnie od definicji i progu dioptrii).
AAO podkreśla też, że astygmatyzm jest bardzo częsty i często współistnieje z krótkowzrocznością lub nadwzrocznością.

Prezbiopia (starczowzroczność)

Na czym polega?

Prezbiopia to stopniowa utrata zdolności ostrego widzenia z bliska, wynikająca głównie ze zmian elastyczności soczewki i mechanizmów akomodacji. Nie jest „chorobą” – to fizjologia starzenia się.

Typowe objawy

• odsuwanie telefonu/książki „na długość ramienia”,
• gorsze widzenie z bliska wieczorem,
• szybkie męczenie się podczas czytania,
• potrzeba mocniejszego światła.

AAO opisuje prezbiopię jako powszechny, związany z wiekiem proces pogarszania widzenia z bliska.
Mayo Clinic podaje, że objawy zwykle stają się zauważalne w okolicach wczesnych/średnich lat 40. i narastają do około 65. roku życia.

Skala zjawiska w liczbach

Duża praca z 2018 r. szacowała, że w 2015 r. prezbiopia dotyczyła ok. 1,8 mld ludzi, a ok. 826 mln miało upośledzenie widzenia z bliska z powodu braku lub niewystarczającej korekcji.
WHO w nowszym materiale edukacyjnym wskazuje również, że ponad 800 mln osób ma problem widzenia z bliska możliwy do skorygowania okularami do czytania.

4 sygnały, że sama „zmiana okularów” może nie wystarczyć

Warto rozważyć pełne badanie okulistyczne (nie tylko dobór szkieł), jeśli pojawiają się:

1. pogorszenie widzenia w jednym oku lub wyraźna asymetria,
2. nagłe pogorszenie ostrości, błyski, „męty” lub cień w polu widzenia,
3. wyraźne olśnienia i spadek kontrastu mimo właściwej korekcji,
4. „wahania ostrości” połączone z pieczeniem i uczuciem piasku (często towarzyszy temu problem powierzchni oka, np. suchość).

Wady refrakcji zwykle poprawiają się po właściwej korekcji, a choroby oczu – niekoniecznie.

Jak rozpoznaje się i koryguje wady wzroku?

Diagnostyka

Standardem są:

• badanie ostrości wzroku,
• refrakcja (często z autorefraktometrem i/lub próbą okularową),
• ocena rogówki i dna oka w zależności od wieku i objawów,
• u dzieci – często badanie w cykloplegii (po kroplach), by nie przeoczyć „maskowanej” nadwzroczności.

Korekcja

• Okulary – najprostsza i najbezpieczniejsza metoda dla większości osób.
• Soczewki kontaktowe – sprawdzają się przy aktywnym trybie życia i niektórych astygmatyzmach (np. soczewki toryczne).
• Zabiegi refrakcyjne – laserowa korekcja, soczewki fakijne, a w określonych sytuacjach zabiegi soczewkowe; kwalifikacja zależy od parametrów oka i stylu życia (tu nie ma „jednej najlepszej” metody).

Podsumowanie

Najpopularniejsze wady wzroku to krótkowzroczność, nadwzroczność, astygmatyzm i prezbiopia. Są powszechne, zwykle dobrze korygowalne, ale ich skala – szczególnie w przypadku krótkowzroczności i nieskorygowanej prezbiopii – ma dziś znaczenie społeczne i zdrowotne. WHO podkreśla, że nieskorygowane wady refrakcji pozostają wiodącą przyczyną upośledzenia widzenia, mimo że często wystarczy dobrze dobrana korekcja.

Wybrane źródła

1. WHO – Eye care, vision impairment and blindness: Refractive errors (Q&A, 21 Aug 2024).
2. Holden BA i wsp. Global Prevalence of Myopia and High Myopia and Temporal Trends from 2000 through 2050 (Ophthalmology, 2016).
3. Williams KM i wsp. Prevalence of refractive error in Europe: the European Eye Epidemiology (E3) Consortium (Eur J Epidemiol, 2015).
4. Zhang J i wsp. Epidemiology and Burden of Astigmatism: A Systematic Review and Meta-analysis (2023).
5. Fricke TR i wsp. Global Prevalence of Presbyopia and Vision Impairment From Uncorrected Presbyopia (Ophthalmology, 2018).
6. AAO – Reducing the Global Burden of Myopia by Delaying the Onset of Myopia and Reducing Myopia Progression.
7. AAO – What Is Presbyopia?

Prof. dr hab. n. med. Iwona Grabska - Liberek

Specjalistka okulistyki, ekspertka w dziedzinie chirurgii refrakcyjnej i leczenia stożka rogówki. Kierownik Kliniki Okulistyki CMKP w Warszawie i Dyrektor Banku Tkanek Oka. Od ponad 25 lat wykonuje laserowe korekcje wad wzroku, wprowadzając pionierskie rozwiązania – jako pierwsza w Polsce przeprowadziła wiele nowoczesnych zabiegów z zakresu chirurgii laserowej i soczewek fakijnych. Współzałożycielka Libermedic – kliniki, w której łączy zaawansowaną diagnostykę z wieloletnim doświadczeniem, zapewniając pacjentom najwyższy poziom leczenia.

Jak przygotować się do laserowej korekcji wzroku?

Laserowa korekcja wzroku jest zabiegiem planowym, ale wymaga przygotowania porównywalnego do innych procedur okulistycznych: im lepiej przygotowane jest oko (zwłaszcza rogówka i powierzchnia oka), tym większa szansa na wiarygodne pomiary przedoperacyjne oraz komfortowy przebieg gojenia. W praktyce najwięcej problemów wynika z trzech obszarów: noszenia soczewek kontaktowych, zespołu suchego oka oraz niedostatecznego przygotowania informacyjnego (krople, transport, tryb pracy po zabiegu).

Poniższy przewodnik porządkuje najważniejsze elementy przygotowania w oparciu o przeglądy naukowe i materiały instytucji okulistycznych.

Dlaczego przygotowanie jest istotne?

W zależności od metody (LASIK/FS-LASIK, PRK/LASEK/TransPRK, SmartSurf, SMILE) zmienia się sposób ingerencji w rogówkę, ale wspólny pozostaje cel: precyzyjna korekcja wady przy zachowaniu bezpieczeństwa i przewidywalności efektu. Do tego konieczne są:

• stabilna refrakcja,
• wiarygodne mapy rogówki (topografia/tomografia) i pomiary biometryczne,
• możliwie dobrze wyrównana powierzchnia oka (film łzowy i powieki).
  Materiały edukacyjne Royal College of Ophthalmologists podkreślają znaczenie właściwego przygotowania i realistycznego planowania okresu po zabiegu.

Etap 1: Przygotowanie do kwalifikacji (fundament bezpieczeństwa)

Informacje, które usprawniają kwalifikację

W procesie kwalifikacji pomocne są:

• dotychczasowe recepty na okulary i/lub soczewki (szczególnie z ostatnich 12–24 miesięcy),
• lista przyjmowanych leków i suplementów,
• informacje o chorobach przewlekłych (zwłaszcza autoimmunologicznych, dermatologicznych, alergicznych),
• historia problemów okulistycznych (nawracające stany zapalne, jęczmienie, objawy suchości oka).

W materiałach naukowych pojawiają się progi orientacyjne stabilności wady (np. brak istotnych zmian refrakcji w dłuższym okresie), co dobrze pokazuje, jak dużą wagę przykłada się do stabilizacji parametrów przed zabiegiem.

Etap 2: Odstawienie soczewek kontaktowych

Soczewki kontaktowe mogą czasowo wpływać na kształt rogówki (tzw. contact lens–induced corneal warpage). W konsekwencji topografia/tomografia rogówki oraz pomiary niezbędne do zaplanowania zabiegu mogą być zafałszowane. Badania wskazywały, że po odstawieniu soczewek u części osób rogówka potrzebuje czasu, aby powrócić do stabilnego kształtu.

Jak długo odstawić soczewki?

Nie istnieje jedna uniwersalna liczba dni lub tygodni, ponieważ stabilizacja zależy m.in. od:

• rodzaju soczewek (miękkie sferyczne, miękkie toryczne, RGP),
• czasu noszenia i trybu użytkowania,
• indywidualnej reakcji rogówki.

Opracowania przeglądowe wskazują, że rekomendacje w literaturze bywają rozbieżne (od kilku dni do kilku tygodni), a w przypadku soczewek twardych przerwy mogą być dłuższe. Podkreśla się też, że decyduje stabilność pomiarów, a nie sam upływ czasu.

Najważniejsza zasada praktyczna: stosuje się zalecenia konkretnej kliniki, a w razie niestabilnych wyników (topografii, refrakcji) okres odstawienia może zostać wydłużony, aby uzyskać powtarzalne pomiary.

Etap 3: Optymalizacja powierzchni oka (suche oko jako częsty czynnik pogarszający komfort)

Zespół suchego oka i zaburzenia filmu łzowego mają duże znaczenie w chirurgii refrakcyjnej. Przeglądy dotyczące suchości oka po LASIK wskazują, że istniejące wcześniej objawy i cechy DED mogą zwiększać ryzyko nasilonych dolegliwości po zabiegu (dyskomfort, pieczenie, wahania jakości widzenia).

Co zwykle obejmuje przygotowanie powierzchni oka?

Decyzję o postępowaniu podejmuje lekarz na podstawie badania, ale często rozważa się:

• nawilżanie preparatami dobranymi do nasilenia objawów (często preferowane są krople bez konserwantów przy częstym stosowaniu),
• ocenę i leczenie dysfunkcji gruczołów Meiboma (higiena brzegów powiek, ciepłe okłady, terapia przeciwzapalna według wskazań),
• ograniczenie czynników nasilających suchość (klimatyzacja, długie sesje ekranowe bez przerw),
• potraktowanie czasu bez soczewek kontaktowych jako okresu regeneracji powierzchni oka.

Podstawowy cel brzmi: wejście w zabieg z możliwie stabilnym filmem łzowym i wyciszoną powierzchnią oka.

Etap 4: Leki, infekcje i ogólne przygotowanie medyczne

W materiałach naukowych wskazuje się, że (zwykle-skreślić) nie ma konieczności bycia na czczo (pacjent najczęściej może jeść i pić normalnie), a leki przewlekłe są zazwyczaj przyjmowane zgodnie z dotychczasowym schematem – o ile klinika nie zaleci inaczej.

Jednocześnie przed zabiegiem istotne jest zgłoszenie:

• aktualnych infekcji (np. zapalenie spojówek, aktywna opryszczka, ostre przeziębienie),
• nowych leków włączonych w ostatnim czasie,
• zaostrzeń chorób przewlekłych.

W niektórych sytuacjach korzystniejsze bywa przesunięcie terminu niż zabieg w nieoptymalnych warunkach gojenia.

Etap 5: Organizacja pierwszych dni po zabiegu

Okres powrotu do codziennych aktywności zależy od metody. Materiały edukacyjne opisują, że po LASIK powrót do pracy bywa możliwy szybko, natomiast po procedurach powierzchniowych (PRK/LASEK/TransPRK) dyskomfort i wahania widzenia mogą trwać dłużej, a powrót do pełnego komfortu może wymagać więcej czasu.

Z punktu widzenia przygotowania warto wcześniej zaplanować:

• transport w dniu zabiegu,
• bezwzględne ograniczenie intensywnej pracy ekranowej w pierwszej dobie
• okulary przeciwsłoneczne (światłowstręt po zabiegu bywa częsty),
• spokojny harmonogram pierwszych dni, szczególnie przy metodach powierzchniowych.

Etap 6: Krople i higiena po zabiegu

W praktyce przydaje się gotowy plan stosowania kropli (antybiotykowe/przeciwzapalne/nawilżające zgodnie z zaleceniem). Warto zwrócić uwagę na zachowanie odstępów między różnymi preparatami (np. kilka minut), aby uniknąć „wypłukiwania” kolejnych kropli.

Przed zabiegiem dobrze jest:

potwierdzenie okresu odstawienia soczewek zgodnie z zaleceniami kliniki

• przygotować krople zalecone przez klinikę (lub zapewnić możliwość ich zakupu po zabiegu),
• ustawić przypomnienia o dawkowaniu,
• przygotować czyste chusteczki jednorazowe i warunki do odpoczynku.
• nie można być przeziębionym.

Checklista „dzień przed” i „dzień zabiegu”

Dzień przed:

• przygotowanie okularów przeciwsłonecznych i dokumentów,
• ustawienie przypomnień dotyczących kropli (jeśli plan zakłada rozpoczęcie przed zabiegiem lub natychmiast po nim).

Dzień zabiegu:

• standardowo możliwe jest normalne jedzenie i picie, o ile klinika nie poda innych instrukcji,
• zapewnienie transportu po zabiegu,
• zgłoszenie wszelkich objawów infekcji lub zaostrzeń chorób przewlekłych.

Podsumowanie

Przygotowanie do laserowej korekcji wzroku opiera się na trzech filarach:

1. wiarygodnych pomiarach przedoperacyjnych (w tym właściwym odstawieniu soczewek i ocenie stabilności parametrów),
2. optymalizacji powierzchni oka (rozpoznaniu i leczeniu suchości oka oraz zaburzeń filmu łzowego),
3. organizacji pierwszych dni po zabiegu (krople, kontrola, odpoczynek, transport, realistyczne planowanie powrotu do pracy).

Dobrze przeprowadzone przygotowanie zwiększa szansę na spokojniejszą rekonwalescencję i przewidywalny efekt, niezależnie od wybranej techniki zabiegowej.

Wybrane źródła

1. Royal College of Ophthalmologists – Laser Vision Correction: Patient Information.
2. Shtein RM. Post-LASIK dry eye.
3. Budak K i wsp. Preoperative screening of contact lens wearers before refractive surgery. J Cataract Refract Surg (1999).
4. Probst LE. Contact Lens Cessation Policy for Refractive Surgery.

Prof. dr hab. n. med. Iwona Grabska - Liberek

Specjalistka okulistyki, ekspertka w dziedzinie chirurgii refrakcyjnej i leczenia stożka rogówki. Kierownik Kliniki Okulistyki CMKP w Warszawie i Dyrektor Banku Tkanek Oka. Od ponad 25 lat wykonuje laserowe korekcje wad wzroku, wprowadzając pionierskie rozwiązania – jako pierwsza w Polsce przeprowadziła wiele nowoczesnych zabiegów z zakresu chirurgii laserowej i soczewek fakijnych. Współzałożycielka Libermedic – kliniki, w której łączy zaawansowaną diagnostykę z wieloletnim doświadczeniem, zapewniając pacjentom najwyższy poziom leczenia.

Jaskra – przyczyny, objawy i leczenie

Jaskra (glaucoma) to grupa chorób prowadzących do postępującej, nieodwracalnej neuropatii nerwu wzrokowego z charakterystycznymi ubytkami w polu widzenia. Kluczowe jest to, że uszkodzenie włókien nerwowych siatkówki (RNFL) i komórek zwojowych jest trwałe, a celem leczenia nie jest „wyleczenie”, tylko spowolnienie progresji do poziomu pozwalającego zachować funkcjonalne widzenie przez całe życie.

Z punktu widzenia zdrowia publicznego problem jest duży: Europejskie Towarzystwo Jaskrowe podkreśla, że jaskra jest wśród wiodących przyczyn ślepoty na świecie, a w krajach zachodnich istotna część przypadków pozostaje niewykryta; dodatkowo część pacjentów mimo leczenia może w ciągu życia osiągnąć ciężkie upośledzenie widzenia.

Uwag: poniższy materiał ma charakter edukacyjny. Przy podejrzeniu jaskry diagnostykę i plan leczenia zawsze prowadzi okulista, zwykle w oparciu o wielokrotne pomiary i kontrolę w czasie.

Czym jest jaskra i dlaczego rozwija się „po cichu”?

W najczęstszej postaci – jaskrze pierwotnej otwartego kąta (POAG) – choroba jest zwykle bezobjawowa przez długi czas. Dzieje się tak, ponieważ:

• zmiany pola widzenia zaczynają się peryferyjnie i mózg potrafi je „maskować”,
• często jedno oko kompensuje ubytki drugiego,
• ostrość wzroku (widzenie centralne) może pozostawać dobra aż do zaawansowanych stadiów.

EGS definiuje POAG jako chorobę przewlekłą i postępującą, potencjalnie prowadzącą do ślepoty, z ubywaniem rąbka nerwu wzrokowego i RNFL oraz odpowiadającymi ubytkami pola widzenia.

Rodzaje jaskry – najważniejsze podziały kliniczne

1) Jaskra otwartego kąta (OAG)

• POAG (pierwotna otwartego kąta) – najczęstsza, o złożonej etiologii.
• Jaskra normalnego ciśnienia (NTG) – uszkodzenie jaskrowe występuje mimo ciśnienia wewnątrzgałkowego (IOP) w zakresie uznawanym za „normę”. EGS podkreśla, że znaczna część pacjentów rozwija POAG przy IOP w granicach normy, co pokazuje, że odporność nerwu wzrokowego jest indywidualna i liczą się też czynniki pozaciśnieniowe.
• Jaskry wtórne otwartego kąta (np. pseudoeksfoliacyjna, barwnikowa, steroidowa, pourazowa).

2) Choroba zamykającego się kąta (PACD) i jaskra zamkniętego kąta (PACG)

Tu problemem jest zbyt wąski lub zamykający się kąt przesączania. EGS rozróżnia m.in.:

• PACS (podejrzenie zamykania kąta) – bez neuropatii jaskrowej,
• PAC – zamykanie kąta z podwyższonym IOP i/lub zrostami, ale bez neuropatii,
• PACG – zamykanie kąta prowadzące do neuropatii jaskrowej.

3) Jaskry wrodzone i dziecięce

Rzadsze, ale klinicznie bardzo ważne – w tej grupie objawy bywają inne (np. łzawienie, światłowstręt, powiększenie rogówki).

Przyczyny i czynniki ryzyka jaskry

W praktyce klinicznej lepiej mówić o czynnikach ryzyka i mechanizmach uszkodzenia niż o jednej „przyczynie”.

Najważniejszy, modyfikowalny czynnik: ciśnienie wewnątrzgałkowe (IOP)

W POAG EGS wskazuje, że wzrost IOP wiąże się głównie ze zwiększonym oporem odpływu cieczy wodnistej w obrębie beleczkowania (trabecular meshwork).
Jednocześnie sama wartość IOP nie wyjaśnia wszystkiego: u części pacjentów choroba postępuje przy „normalnych” wartościach, a u innych wysokie IOP nie daje uszkodzeń przez długi czas.

Uwarunkowania anatomiczne i demograficzne

EGS wymienia jako czynniki ryzyka POAG m.in.: wiek, wyższe IOP, obciążenie rodzinne, umiarkowaną i wysoką krótkowzroczność, a także czynniki naczyniowe (np. niskie ciśnienie rozkurczowe).

Grubość rogówki (CCT) i ocena ryzyka progresji

W Ocular Hypertension Treatment Study (OHTS) wykazano, że centralna grubość rogówki jest silnym predyktorem konwersji z nadciśnienia ocznego do POAG, obok wieku, IOP i parametrów tarczy nerwu/pola widzenia.
To ma dwa znaczenia:

1. CCT wpływa na interpretację tonometrii (pomiar IOP może być zaniżony/zawyżony).
2. CCT jest elementem szerszego profilu ryzyka, a nie „samodzielnym wyrokiem”.

Leki i stany wtórne

Do typowych przyczyn jaskry wtórnej należą m.in.:

• jaskra steroidowa (po przewlekłych glikokortykosteroidach),
• jaskra pseudoeksfoliacyjna,
• jaskra barwnikowa,
• neowaskularna (np. w cukrzycy z retinopatią proliferacyjną),
• pourazowa, zapalna (uveitic) i inne.

Trend epidemiologiczny: rola krótkowzroczności

Nowsze dane sugerują, że wzrost częstości krótkowzroczności może zwiększać przyszłe obciążenie jaskrą otwartego kąta. Analiza w American Journal of Ophthalmology (2025) wskazuje, że globalna populacja z OAG (≥40 lat) może znacząco wzrosnąć do 2060 r., a istotna część przyrostu może być związana z myopią i wysoką myopią.

Objawy jaskry – co jest typowe, a co alarmowe?

Objawy w jaskrze otwartego kąta (najczęściej)

• zazwyczaj brak dolegliwości na początku,
• stopniowe ubytki widzenia obwodowego,
• w zaawansowaniu: „tunelowe” widzenie i spadek funkcjonalności w codziennych czynnościach.

To właśnie bezobjawowy początek jest powodem, dla którego jaskra bywa wykrywana późno, jeśli nie ma regularnych badań kontrolnych.

Ostry atak jaskry zamkniętego kąta – stan nagły

W ostrym zamknięciu kąta objawy są gwałtowne i wymagają pilnej pomocy okulistycznej. Klasyczne symptomy obejmują:

• silny ból oka i głowy,
• nagłe pogorszenie widzenia, „halo” wokół świateł,
• nudności i wymioty,
• zaczerwienienie oka.

To sytuacja, w której liczą się godziny, bo bardzo wysokie IOP może szybko uszkodzić nerw wzrokowy.

Objawy jaskry wrodzonej (orientacyjnie)

U niemowląt i małych dzieci zwraca uwagę triada: łzawienie, światłowstręt, skurcz powiek, czasem powiększenie rogówki. Wymaga to diagnostyki w trybie pilnym.

Diagnostyka jaskry: jak wygląda standard postępowania?

Rozpoznanie jaskry zwykle opiera się na zestawie badań, a nie jednym wyniku. W praktyce klinicznej najczęściej obejmuje:

1. Tonometrię (pomiar IOP) – najlepiej w korelacji z CCT.
2. Pachymetrię (CCT).
3. Gonioskopię – kluczowa do oceny kąta przesączania, szczególnie przy podejrzeniu zamykania kąta (EGS podkreśla, że gonioskopia pozostaje „gold standard” w diagnostyce zamykania kąta).
4. Ocenę tarczy nerwu wzrokowego i RNFL (badanie dna oka).
5. OCT (np. RNFL i GCC) – przydatne do wykrywania i monitorowania zmian strukturalnych.
6. Perymetrię (pole widzenia) – do oceny zmian funkcjonalnych i progresji.

Warto też pamiętać o realiach populacyjnych: EGS wskazuje, że dowody na skuteczność masowego screeningu w poprawie twardych punktów końcowych są ograniczone, dlatego w praktyce najczęściej stosuje się model aktywnie ukierunkowanej diagnostyki u osób z grup ryzyka.

Leczenie jaskry: cele, strategie i najważniejsze metody

Cel leczenia: spowolnić progresję przez obniżenie IOP

Niezależnie od typu jaskry, obniżenie IOP pozostaje podstawą terapii, bo to jedyny czynnik, na który można w przewidywalny sposób wpływać klinicznie. EGS podkreśla koncepcję „target IOP” – docelowego ciśnienia, które powinno być regularnie weryfikowane i modyfikowane, jeśli występuje progresja.
AAO (Preferred Practice Pattern) jako rozsądny punkt startowy podaje często redukcję IOP rzędu 20–30% względem wartości wyjściowej, z dalszą modyfikacją zależną od przebiegu choroby.

1) Leczenie farmakologiczne (krople)

Najczęściej stosowane grupy leków:

• Analogi prostaglandyn – zwykle terapia pierwszego wyboru (wysoka skuteczność, dawkowanie 1×/dobę).
• β-blokery – skuteczne, ale z istotnymi przeciwwskazaniami ogólnoustrojowymi (np. astma, bradykardia).
• Inhibitory anhydrazy węglanowej (miejscowe, czasem ogólne w sytuacjach pilnych).
• Agoniści α2.
• Inhibitory Rho-kinazy – przykład: netarsudil (FDA: wskazanie do obniżania IOP w OAG i nadciśnieniu ocznym).
• Latanoprostene bunod – analog prostaglandyny z komponentą NO (mechanizm „podwójnego odpływu” jest omawiany w literaturze).

Kluczowa bariera praktyczna: adherencja. Nawet najlepsze krople nie działają, jeśli nie są stosowane regularnie – dlatego w algorytmach leczenia coraz częściej rozważa się metody zmniejszające zależność od codziennego dawkowania (laser jako terapia pierwszego rzutu u wybranych pacjentów, implanty o przedłużonym uwalnianiu).

Dostarczanie leku „bez kropli” – przykłady rozwiązań

• Bimatoprost intracameral implant (DURYSTA): FDA wskazuje, że preparat jest przeznaczony do pojedynczej implantacji w danym oku i nie powinien być podawany ponownie do oka wcześniej leczonego.
• Travoprost intracameral implant (iDose TR): FDA dopuściła implant uwalniający travoprost jako opcję obniżania IOP u dorosłych z OAG/OHT.

To nie są rozwiązania „dla każdego”, ale pokazują kierunek: skuteczność + mniej problemów z codzienną rutyną.

2) Leczenie laserowe

SLT – selektywna trabekuloplastyka laserowa (jaskra otwartego kąta)

EGS rekomenduje, że SLT może być oferowana jako leczenie pierwszego wyboru w jaskrze otwartego kąta.
Silne uzasadnienie dostarczyło badanie LiGHT:

• w obserwacji 3-letniej SLT jako strategia „laser-first” pozwalała wielu pacjentom utrzymać docelowe IOP bez kropli,
• a dłuższe obserwacje (6 lat) dalej wspierają jej skuteczność i opłacalność jako leczenia pierwszoliniowego u odpowiednio dobranych pacjentów.

W praktyce SLT bywa szczególnie atrakcyjna, gdy:

• istnieje ryzyko niskiej adherencji do kropli,
• występują przeciwwskazania do leków,
• potrzebna jest redukcja liczby preparatów.

Laserowa irydotomia obwodowa (LPI) – zamykanie kąta

W chorobie zamykającego się kąta, po opanowaniu ostrego epizodu, standardowo wykonuje się LPI, a często również profilaktycznie w drugim oku (zgodnie z zaleceniami AAO dla PACD).

3) Leczenie chirurgiczne

Klasyczne operacje filtrujące

• Trabekulektomia – jedna z najczęściej wykonywanych, skuteczna w redukcji IOP, ale wymagająca ścisłego nadzoru pooperacyjnego. EGS omawia ją jako najbardziej rozpowszechnioną procedurę chirurgiczną w jaskrze.
• Drenaże (tube shunts) – np. w jaskrach wtórnych, po niepowodzeniach trabekulektomii lub w trudnych przypadkach.

MIGS – mikroinwazyjna chirurgia jaskry

MIGS obejmuje szeroką grupę procedur (różne mechanizmy: drogi odpływu beleczkowe, nadnaczyniówkowe, podspojówkowe). Przegląd literatury (2023) podkreśla, że MIGS zwykle oferuje korzystniejszy profil bezpieczeństwa i krótszy czas zabiegu w porównaniu z klasycznymi operacjami, choć skuteczność obniżenia IOP zależy od konkretnej techniki i wskazań.

Wczesna ekstrakcja soczewki w PAC/PACG – wyniki EAGLE

W pierwotnej jaskrze zamkniętego kąta u wybranych pacjentów (szczególnie z wysokim IOP i bez zaawansowanych uszkodzeń) rozważa się wczesną ekstrakcję soczewki. Badanie EAGLE (Lancet, 2016) wykazało przewagę strategii „clear-lens extraction” nad samą LPI w określonej populacji pacjentów (m.in. w zakresie kontroli IOP i parametrów jakości życia).

Leczenie ostrego ataku jaskry zamkniętego kąta – co jest najważniejsze?

Ostry atak to stan nagły. Priorytetem jest szybkie obniżenie IOP i odblokowanie mechanizmu zamknięcia kąta, a następnie leczenie przyczynowe (najczęściej LPI) w odpowiednim czasie. Objawy alarmowe i pilność sytuacji podkreślają zarówno źródła kliniczne, jak i materiały edukacyjne AAO/Mayo Clinic.

Rokowanie i monitorowanie: dlaczego kontrola w czasie jest kluczowa?

Jaskra nie jest chorobą „jednorazowej diagnozy”. Zarządzanie nią wymaga:

• oceny progresji strukturalnej (OCT) i funkcjonalnej (pole widzenia),
• weryfikacji, czy docelowe IOP jest wystarczające,
• analizy tolerancji leczenia i jakości życia.

EGS zwraca uwagę, że ryzyko ciężkich następstw rośnie szczególnie wtedy, gdy choroba jest zaawansowana w momencie rozpoznania – co jest jednym z argumentów za wczesnym wykrywaniem i systematyczną kontrolą.

Kiedy szczególnie warto pomyśleć o diagnostyce jaskry?

W praktyce klinicznej częściej kieruje się na diagnostykę osoby:

• z obciążeniem rodzinnym,
• z podwyższonym IOP lub podejrzeniem zmian w tarczy nerwu,
• z wąskim kątem przesączania,
• z krótkowzrocznością umiarkowaną/wysoką,
• po przewlekłej ekspozycji na steroidy,
• z czynnikami naczyniowymi (np. niskie ciśnienie rozkurczowe) – zależnie od obrazu klinicznego.

Bibliografia (wybrane źródła naukowe i wytyczne)

1. European Glaucoma Society (EGS). Terminology and Guidelines for Glaucoma, 5th Edition.
2. American Academy of Ophthalmology (AAO). Primary Open-Angle Glaucoma.
3. AAO. Primary Angle-Closure Disease Preferred Practice Pattern.
4. Gazzard G. i wsp. LiGHT Trial.
5. Azuara-Blanco A. i wsp. EAGLE Trial. The Lancet 2016.
6. Gordon MO. i wsp. Ocular Hypertension Treatment Study (OHTS).
7. Wang Z. i wsp. Global Glaucoma Prevalence: Burden and Projection to 2060.
8. Balas M. i wsp. Minimally Invasive Glaucoma Surgery: A Review… 2023.
9. FDA. Etykieta leku: RHOPRESSA (netarsudil).
10. FDA. Etykieta leku: VYZULTA (latanoprostene bunod).
11. Impagnatiello F. i wsp. Prostaglandin analogues and nitric oxide contribution… 2018.
12. FDA. Etykieta: DURYSTA (bimatoprost intracameral implant).

Prof. dr hab. n. med. Iwona Grabska - Liberek

Specjalistka okulistyki, ekspertka w dziedzinie chirurgii refrakcyjnej i leczenia stożka rogówki. Kierownik Kliniki Okulistyki CMKP w Warszawie i Dyrektor Banku Tkanek Oka. Od ponad 25 lat wykonuje laserowe korekcje wad wzroku, wprowadzając pionierskie rozwiązania – jako pierwsza w Polsce przeprowadziła wiele nowoczesnych zabiegów z zakresu chirurgii laserowej i soczewek fakijnych. Współzałożycielka Libermedic – kliniki, w której łączy zaawansowaną diagnostykę z wieloletnim doświadczeniem, zapewniając pacjentom najwyższy poziom leczenia.

Na czym polega radiofrekwencja mikroigłowa?

Radiofrekwencja mikroigłowa (RF mikroigłowa, fractional microneedle radiofrequency) to małoinwazyjna procedura medyczna, która łączy mikronakłuwanie z kontrolowaną emisją energii fali radiowej (RF) w obrębie skóry właściwej. Celem zabiegu jest uruchomienie procesów naprawczych prowadzących do przebudowy macierzy pozakomórkowej, w tym przede wszystkim do neokolagenezy (tworzenia nowego kolagenu) i poprawy parametrów biomechanicznych skóry.

W praktyce klinicznej RF mikroigłowa jest wykorzystywana m.in. w terapii wiotkości skóry, zmarszczek, rozszerzonych porów, blizn potrądzikowych oraz rozstępów – szczególnie wtedy, gdy zależy na działaniu w głębszych warstwach skóry przy relatywnie krótkim okresie rekonwalescencji.

Mechanizm działania: co robią mikroigły i co wnosi fala RF?

W urządzeniach do RF mikroigłowej mikroigły (elektrody) wprowadzane są na zaprogramowaną głębokość, a następnie emitują energię RF. FDA opisuje to wprost: każda mikroigła generuje mały obszar intensywnego ciepła na końcówce, co prowadzi do zmian w tkance.

W kontekście biologii skóry warto rozdzielić dwa równoległe bodźce:

1) Bodziec mechaniczny – kontrolowane mikrourazy

Mikronakłucia uruchamiają fizjologiczny proces gojenia: napływ mediatorów zapalnych, aktywację fibroblastów i stopniową przebudowę tkanek.

2) Bodziec termiczny – punktowe przegrzanie skóry właściwej

Energia RF zamienia się w ciepło w tkankach o określonej oporności. Wytworzone mikrostrefy koagulacji cieplnej sprzyjają przebudowie kolagenu, a dodatkowo mogą dawać efekt szybszego „napięcia” wynikający z termicznej modyfikacji istniejących włókien.

 „Frakcyjna” RF mikroigłowa – co oznacza frakcyjność?

„Frakcyjność” oznacza, że zabieg nie działa jednolicie na całej powierzchni, tylko tworzy mikrostrefy działania rozdzielone obszarami nienaruszonymi. Taki układ ułatwia gojenie i ogranicza czas wyłączenia z codziennych aktywności.

W badaniu klinicznym i histologicznym wykazano frakcyjny charakter zmian tkankowych: wzór ogniskowej ablacji naskórka i koagulacji skóry właściwej z „wyspami” zdrowej tkanki pomiędzy, a proces ponownej epitelializacji w modelu histologicznym postępował w czasie (opisywano przebieg do ok. 13 dni).

Co realnie poprawia RF mikroigłowa: najczęstsze wskazania

Najczęściej radiofrekwencję mikroigłową rozważa się w przypadku:

• wiotkości i utraty napięcia (twarz, szyja, okolica żuchwy),
• drobnych i średnich zmarszczek (w tym okolica okołooczodołowa – przy odpowiednich parametrach),
• nierównej tekstury skóry, „poszerzonego ujścia” porów,
• blizn potrądzikowych (szczególnie zanikowych),
• rozstępów (striae distensae),
• wybranych problemów naczyniowo-zapalnych lub rumieniowych – zależnie od protokołu i kwalifikacji.

Skuteczność w badaniach: co mówi literatura?

1) Okolica oczu i zmarszczki okołooczodołowe

W badaniu prospektywnym u pacjentów z okolicy okołooczodołowej wykazano statystycznie istotną poprawę w skali oceny zmarszczek oraz korzystne zmiany w parametrach takich jak melanin index i TEWL; w badaniach histopatologicznych opisywano gęstszy kolagen i elastynę po terapii.

2) Blizny potrądzikowe – monoterapia i porównania do laserów

• Systematyczny przegląd (Niaz i wsp., 2025) objął 16 badań (łącznie 481 pacjentów) i wskazał, że radiofrekwencja mikroigłowa jako monoterapia jest prawdopodobnie skuteczna w leczeniu blizn potrądzikowych, przy jednoczesnej potrzebie dalszych RCT dla doprecyzowania parametrów.
• Badanie prospektywne (Eubanks i wsp.) wykazało istotną poprawę ocenianą przez niezależnych, zaślepionych badaczy (GAIS) oraz wysoką satysfakcję pacjentów; ból oceniano jako niski, a poważnych zdarzeń niepożądanych nie odnotowano.
• Meta-analiza RCT (Li i wsp., 2022) porównująca FRF z laserami w trądziku i/lub bliznach potrądzikowych wykazała m.in.:
  • podobną skuteczność w leczeniu zanikowych blizn potrądzikowych (oceny obserwatora i pacjenta),
  • istotnie niższe ryzyko PIH (Post-Inflammatory Hyperpigmentation, czyli po polsku przebarwienia pozapalne (czasem można spotkać również określenie „hiperpigmentacja pozapalna”). po FRF (RR = 0,12; 95% CI: 0,04–0,35),
  • krótszy czas utrzymywania się rumienia (SMD = −0,78; 95% CI: −1,37 do −0,18),
  • oraz wniosek praktyczny, że pełniejszą ocenę efektu warto planować po co najmniej 12 tygodniach obserwacji.

3) Rozstępy: RF mikroigłowa vs laser CO₂

W meta-analizie Aktoz i wsp. (2024) wykazano porównywalne wyniki ocen profesjonalnych i samoocen pacjentów między RF mikroigłową a frakcyjnym CO₂, natomiast PIH (przebarwienia pozapalne) występowało istotnie rzadziej po RF mikroigłowej (OR = 0,24; 95% CI: 0,08–0,70).

Bezpieczeństwo i profil działań niepożądanych

Typowe, spodziewane reakcje pozabiegowe

Najczęściej obserwuje się:

• rumień i obrzęk (zwykle przejściowe),
• punktowe strupki lub „szorstkość” naskórka,
• krótkotrwały dyskomfort.

Bariera naskórkowa: co z TEWL i „wrażliwością” skóry?

W prospektywnym badaniu oceniano m.in. TEWL po zabiegu MFRS: wartości TEWL rosły w dniach 1–3, a następnie wracały do poziomu wyjściowego około 7. dnia; w obserwacji 1–6 miesięcy nie stwierdzono istotnych różnic względem wartości wyjściowych ani nasilenia wrażliwości skóry czy zaostrzenia melasmy.

Kwalifikacja do zabiegu: przeciwwskazania i sytuacje wymagające ostrożności

Poniższa lista obejmuje najczęściej przyjmowane przeciwwskazania w medycynie estetycznej (ostateczna decyzja zawsze należy do lekarza):

• ciąża i karmienie piersią,
• aktywne infekcje skóry (bakteryjne, wirusowe, grzybicze), aktywna opryszczka,
• nowotwory (w trakcie leczenia lub w okresach, w których lekarz prowadzący odradza procedury),
• rozrusznik/ICD oraz wybrane implanty metaliczne w obszarze zabiegowym,
• skłonność do bliznowców (keloidów),
• nieuregulowana cukrzyca, istotne zaburzenia krzepnięcia,
• świeża opalenizna, niedawne intensywne peelingi/terapie drażniące,
• leczenie izotretynoiną lub intensywne retinoidy – zwykle wymagają przerwy (czas ustala lekarz).

Przygotowanie do RF mikroigłowej: standardy dobrej praktyki

Najczęściej zaleca się:

• unikanie opalania i zabiegów złuszczających na 2–3 tygodnie przed procedurą,
• odstawienie drażniących substancji aktywnych (retinoidy, AHA/BHA) na kilka dni przed – zgodnie z protokołem gabinetu,
• omówienie leków wpływających na krzepliwość,
• u osób z nawrotami opryszczki: rozważenie profilaktyki przeciwwirusowej (decyzja lekarska),
• w dniu zabiegu: czysta skóra, bez makijażu; często stosuje się znieczulenie miejscowe kremem.

Przebieg zabiegu i dobór parametrów: co decyduje o efekcie?

Parametry radiofrekwencji mikroigłowej dobiera się indywidualnie do:

• okolicy (inna tolerancja i inna grubość tkanek w okolicy oka, inna na policzkach czy szyi),
• problemu klinicznego (blizny vs wiotkość vs pory),
• fototypu i ryzyka PIH (przebarwienia pozapalne),
• historii zabiegowej i reaktywności skóry.

W praktyce klinicznej to właśnie personalizacja głębokości, energii, czasu impulsu i gęstości nakłuć w największym stopniu różnicuje wyniki oraz bezpieczeństwo.

Pielęgnacja pozabiegowa: minimalizm, fotoprotekcja, kontrola bodźców

Najczęściej rekomenduje się:

• delikatne oczyszczanie i preparaty kojące przez pierwsze dni,
• bezwzględną fotoprotekcję (wysokie SPF) przez kilka tygodni,
• unikanie sauny, basenu, intensywnego wysiłku, alkoholu i peelingów przez kilka dni,
• odroczenie „aktywnych” składników (kwasy/retinoidy) do czasu pełnego wyciszenia skóry.

Wskazówka praktyczna: wrażliwość i suchość w 1. tygodniu są przewidywalne; badania z oceną TEWL wskazują, że bariera skórna po standardowych protokołach zwykle stabilizuje się w ciągu ok. tygodnia, co koreluje z kliniczną obserwacją wyciszania rumienia i „ściągnięcia”.

Ile zabiegów i kiedy oceniać efekt?

Protokoły różnią się między gabinetami, ale najczęściej planuje się serię kilku procedur w odstępach kilku tygodni. Kluczowe jest zrozumienie, że:

• część efektu napięcia może pojawić się szybciej,
• natomiast przebudowa kolagenu wymaga czasu, dlatego ocena końcowa jest zwykle sensowna dopiero po kilkunastu tygodniach.

Meta-analiza Li i wsp. wskazuje, że do uchwycenia pełniejszego efektu FRF w porównaniach klinicznych potrzebny bywa co najmniej 12-tygodniowy follow-up.

RF mikroigłowa vs laser frakcyjny: różnice praktyczne

W uproszczeniu:

• laser frakcyjny działa w dużej mierze poprzez oddziaływanie na chromofory i/lub ablację/koagulację (zależnie od typu), co może wiązać się z większym ryzykiem PIH u części pacjentów,
• RF mikroigłowa omija klasyczne zależności „laser–chromofor”, a energia jest dostarczana głębiej przez mikroigły.

Dane porównawcze są szczególnie interesujące w kontekście PIH:

• w trądziku i bliznach potrądzikowych FRF miała niższe ryzyko PIH vs lasery (RR 0,12) i krótszy rumień w meta-analizie RCT.
• w rozstępach RF mikroigłowa wiązała się z mniejszym ryzykiem PIH niż frakcyjny CO₂ (OR 0,24).

Podsumowanie

Radiofrekwencja mikroigłowa to technologia łącząca mikronakłuwanie i energię RF w celu wywołania kontrolowanych mikrouszkodzeń termicznych w skórze właściwej. Dane z badań klinicznych i metaanaliz wskazują na jej przydatność w terapii zmarszczek, wiotkości, blizn potrądzikowych i rozstępów, a w porównaniach z laserami często podkreśla się korzystniejszy profil ryzyka PIH (przebarwienia pozapalne).

Bibliografia (wybrane publikacje naukowe i dokumenty)

1. Wu X, Zhang Z, Zhu J, i wsp. Can Microneedle Fractional Radiofrequency System Treatment Impair the Skin Barrier Function in Chinese Patients? A Prospective Clinical Trial.
2. Kim KE, Park JH, Seul TW, Kim IH, Ryu HJ. Periorbital Skin Rejuvenation of Asian Skin Using Microneedle Fractional Radiofrequency.
3. Li J, Duan F, Kuang J. Meta-analysis of fractional radiofrequency treatment for acne and/or acne scars.
4. Niaz G, Ajeebi Y, Alshamrani HM, Khalmurad M, Lee K. Fractional Radiofrequency Microneedling as a Monotherapy in Acne Scar Management: A Systematic Review of Current Evidence.
5. Aktoz F, Yilmaz N. Comparing fractional microneedle radiofrequency and fractional CO2 laser for striae distensae treatment: a systematic review and meta-analysis.
6. Kauvar ANB, Gershonowitz A. Clinical and histologic evaluation of a fractional radiofrequency treatment of wrinkles and skin texture with novel 1-mm long ultra-thin electrode pins.
7. Eubanks SW, Solomon JA. Safety and efficacy of fractional radiofrequency for the treatment and reduction of acne scarring: A prospective study.

Prof. dr hab. n. med. Iwona Grabska - Liberek

Specjalistka okulistyki, ekspertka w dziedzinie chirurgii refrakcyjnej i leczenia stożka rogówki. Kierownik Kliniki Okulistyki CMKP w Warszawie i Dyrektor Banku Tkanek Oka. Od ponad 25 lat wykonuje laserowe korekcje wad wzroku, wprowadzając pionierskie rozwiązania – jako pierwsza w Polsce przeprowadziła wiele nowoczesnych zabiegów z zakresu chirurgii laserowej i soczewek fakijnych. Współzałożycielka Libermedic – kliniki, w której łączy zaawansowaną diagnostykę z wieloletnim doświadczeniem, zapewniając pacjentom najwyższy poziom leczenia.

Jak dbać o wzrok po 40. roku życia? Poradnik profilaktyki chorób oczu

Po 40. roku życia w naszych oczach zaczyna się dziać naprawdę dużo. Pojawia się prezbiopia (starczowzroczność), rośnie ryzyko jaskry, zaćmy, AMD (zwyrodnienia plamki związanego z wiekiem), częściej dokucza zespół suchego oka. Dobra wiadomość: ogromną część poważnych problemów ze wzrokiem można wykryć wcześnie i skutecznie spowolnić, jeśli odpowiednio o oczy zadbamy.

1. Dlaczego oczy po 40. roku życia wymagają szczególnej troski?

Starzenie się narządu wzroku jest procesem fizjologicznym – dzieje się u każdego. Równocześnie po 40-stce zaczynają wyraźnie rosnąć wskaźniki najpoważniejszych chorób oczu:

• Jaskra – istotnie częstsza po 40. r.ż., silnie związana z wiekiem; według danych epidemiologicznych dotyczy ok. 3–5% osób po 70. r.ż. i jest jedną z głównych przyczyn nieodwracalnej ślepoty na świecie.
• Zaćma – praktycznie nieuchronna w bardzo podeszłym wieku; proces mętnienia soczewki zaczyna się wcześniej, często bezobjawowo.
• AMD (Age-related Macular Degeneration) – zwyrodnienie plamki związane z wiekiem; główna przyczyna utraty widzenia centralnego w krajach rozwiniętych.
• Zespół suchego oka – częstszy u osób po 40., zwłaszcza u kobiet (hormony, praca przy komputerze).
• Prezbiopia (starczowzroczność) – naturalny spadek zdolności akomodacji, niemal powszechny po 45–50 r.ż.

Kluczowe jest to, że wiele z tych chorób przez długi czas nie daje wyraźnych objawów (np. jaskra), a zmiany mogą być nieodwracalne. Dlatego fundamentem profilaktyki są regularne badania, a dopiero potem – styl życia, dieta, ergonomia pracy i nawyki.

2. Regularne badania okulistyczne – najważniejszy filar profilaktyki

Jak często badać oczy po 40. roku życia?

Rekomendacje towarzystw okulistycznych (np. American Academy of Ophthalmology, WHO) sugerują:

• 40–55 lat: pełne badanie okulistyczne co 2 lata (częściej, jeśli występują dodatkowe czynniki ryzyka, np. cukrzyca, nadciśnienie, jaskra w rodzinie).
• 55–65 lat: co 1–2 lata.
• >65 lat: co rok, o ile lekarz nie zaleci inaczej.

Warto, aby pierwsza „kontrolna” wizyta około 40. r.ż. była dokładniejsza – to moment, kiedy można wychwycić pierwsze, jeszcze bezobjawowe zmiany.

Co powinno obejmować badanie po 40-stce?

Optymalnie:

• pomiar ostrości wzroku do dali i bliży,
• autorefraktometria (wada wzroku),
• pomiar ciśnienia wewnątrzgałkowego (tonometria),
• badanie w lampie szczelinowej – przedni odcinek oka, soczewka, rogówka,
• ocena dna oka (siatkówka, plamka, nerw wzrokowy),
• w razie potrzeby:
  • OCT plamki i/lub tarczy nerwu wzrokowego,
  • badanie pola widzenia,
  • pomiar grubości rogówki, badania dodatkowe przy cukrzycy, nadciśnieniu, chorobach autoimmunologicznych.

Regularne badania to jedyna metoda, aby wcześnie wykryć jaskrę, AMD czy zaćmę, zanim pacjent cokolwiek zauważy.

3. Choroby oczu po 40. – na co szczególnie uważać?

3.1 Jaskra – „cichy złodziej wzroku”

Jaskra to grupa chorób prowadzących do uszkodzenia nerwu wzrokowego, najczęściej (ale nie zawsze!) związanego z podwyższonym ciśnieniem wewnątrzgałkowym.

Najgorsze jest to, że wczesna jaskra prawie nie boli i nie pogarsza widzenia centralnego. Ubytek pola widzenia narasta powoli i bywa zauważany dopiero przy zaawansowanej chorobie.

Czynniki ryzyka:

• wiek >40 lat,
• występowanie jaskry w rodzinie,
• podwyższone ciśnienie wewnątrzgałkowe,
• cienka rogówka,
• krótkowzroczność,
• cukrzyca, nadciśnienie, choroby naczyniowe.

Profilaktyka:

• regularne pomiary ciśnienia oka,
• OCT nerwu wzrokowego i pole widzenia u osób z ryzykiem,
• ścisła współpraca z okulistą przy stwierdzonej jaskrze – systematyczne stosowanie kropli istotnie spowalnia progresję.

3.2 Zaćma – gdy soczewka mętnieje

Zaćma to stopniowe mętnienie soczewki prowadzące do zamglenia widzenia, problemów z kontrastem, olśnieniami, zmianą odcienia barw (często „wszystko robi się żółtawe”). Z wiekiem ryzyko rośnie lawinowo.

Profilaktyka ogólna:

• ochrona oczu przed UV (okulary z filtrem UV400, kapelusz),
• rzucenie palenia (palacze chorują częściej),
• kontrola cukrzycy i chorób układu krążenia,
• zdrowa dieta bogata w antyoksydanty.

Ostatecznym leczeniem zaćmy jest operacja wymiany soczewki, która w nowoczesnym wydaniu jest zabiegiem krótkim, skutecznym, często łączonym z korekcją wady wzroku (soczewki jednoogniskowe, wieloogniskowe, EDOF, toryczne).

3.3 AMD – zwyrodnienie plamki związane z wiekiem

AMD uszkadza plamkę – obszar odpowiedzialny za widzenie centralne, detale, czytanie. W formie zaawansowanej może prowadzić do utraty możliwości czytania i rozpoznawania twarzy przy zachowaniu widzenia obwodowego.

Czynniki ryzyka: wiek, palenie papierosów, nadciśnienie, otyłość, dieta uboga w luteinę/zeaksantynę, predyspozycje genetyczne.

Profilaktyka:

• rzucenie palenia – to jeden z najważniejszych kroków,
• dieta bogata w luteinę, zeaksantynę, kwasy omega-3 (zielone warzywa liściaste, tłuste ryby, żółte i pomarańczowe warzywa),
• kontrola ciśnienia, lipidów i masy ciała,
• regularne badanie plamki (OCT, badanie dna oka).

U pacjentów z wczesnym lub pośrednim AMD, badania AREDS i AREDS2 wykazały, że specjalne kombinacje suplementów (antyoksydanty, cynk, miedź, luteina, zeaksantyna) mogą zmniejszyć ryzyko progresji do zaawansowanej postaci choroby.

3.4 Zespół suchego oka – choroba naszych czasów

Po 40. r.ż. częściej pojawia się suchość oczu, pieczenie, uczucie piasku pod powiekami, zamglone widzenie, szczególnie po pracy przy komputerze. Wynika to m.in. z:

• rzadszego mrugania przy ekranach,
• zmian hormonalnych (szczególnie u kobiet),
• zaburzeń filmu łzowego i gruczołów Meiboma.

Profilaktyka i leczenie:

• przerwy w pracy z bliska z rozluźnieniem akomodacji czyli patrzenie w dal oraz wyrównanie wady wzroku szczególnie do pracy z bliska,
• nawilżające krople (tzw. „sztuczne łzy”),
• poprawa ergonomii pracy (o tym niżej),
• leczenie stanów zapalnych brzegów powiek, higiena powiek,
• odpowiednia wilgotność powietrza, unikanie dymu, przeciągów.

4. Styl życia a zdrowie oczu po 40-tce

4.1 Dieta przyjazna oczom

Coraz więcej badań potwierdza wpływ diety na ryzyko AMD, zaćmy czy ogólnego pogorszenia funkcji wzroku. Kluczowe składniki:

1. Luteina i zeaksantyna
   • gromadzą się w plamce, działają jak „naturalne filtry światła niebieskiego i UV” oraz antyoksydanty;
   • źródła: jarmuż, szpinak, brokuły, natka pietruszki, kukurydza, żółtka jaj.
2. Kwasy omega-3 (DHA, EPA)
   • ważne dla siatkówki i filmu łzowego;
   • źródła: tłuste ryby morskie (łosoś, makrela, śledź), siemię lniane, orzechy włoskie.
3. Witaminy antyoksydacyjne (C, E, beta-karoten)
   • neutralizują wolne rodniki uszkadzające komórki siatkówki i soczewki;
   • źródła: cytrusy, papryka, owoce jagodowe, orzechy, oleje roślinne, marchew, dynia.
4. Cynk, miedź, selen
   • biorą udział w procesach antyoksydacyjnych i metabolizmie fotoreceptorów;
   • źródła: mięso, owoce morza, orzechy, nasiona.

Dieta zbliżona do śródziemnomorskiej (dużo warzyw, ryb, oliwa, mało przetworzonej żywności) wiąże się z niższym ryzykiem rozwoju AMD.

4.2 Ruch, serce i… oczy

To, co dobre dla serca, jest dobre dla oczu. Choroby naczyniowe (nadciśnienie, miażdżyca, cukrzyca) to główne czynniki ryzyka zmian naczyniowych siatkówki, jaskry naczyniowej, pogorszenia ukrwienia nerwu wzrokowego.

Regularna aktywność fizyczna (minimum 150 minut umiarkowanego wysiłku tygodniowo) pomaga:

• obniżyć ciśnienie tętnicze,
• poprawić profil lipidowy,
• kontrolować masę ciała i insulinooporność,
• potencjalnie zmniejszyć ryzyko pogorszenia AMD i jaskry (w części badań obserwacyjnych).

4.3 Ograniczenie palenia i alkoholu

• Palenie wielokrotnie zwiększa ryzyko AMD i zaćmy; to jeden z najlepiej udokumentowanych modyfikowalnych czynników ryzyka utraty wzroku w starszym wieku.
• Nadmierne spożywanie alkoholu wiąże się z gorszym stanem ogólnym, zaburzeniami naczyniowymi – pośrednio także z gorszą kondycją oczu.

Rzucenie palenia po 40. roku życia wciąż zdecydowanie się opłaca – krzywa ryzyka AMD z czasem spada w kierunku poziomu osób niepalących.

5. Ergonomia pracy z bliska i przy komputerze

Po 40-stce wiele osób spędza większość dnia przy komputerze, smartfonie czy czytaniu dokumentów. To obciąża układ akomodacji i sprzyja suchości oczu.

5.1 Ustawienie stanowiska

• Monitor w odległości ok. 60–70 cm, lekko poniżej linii wzroku.
• Dobre, rozproszone oświetlenie, brak silnych odbić na ekranie.
• Czcionka wystarczająco duża – brak potrzeby „mrużenia oczu” czy pochylania się.

5.2 Nawyki podczas pracy

• Reguła 20-20-20: co 20 minut, na 20 sekund patrzymy w dal na ok. 6 metrów.
• Świadome, pełne mruganie – zmniejsza objawy suchości.
• Możliwość robienia krótkich przerw co 1–2 godziny.

Badania nad tzw. Computer Vision Syndrome (CVS) pokazują, że odpowiednia ergonomia i przerwy w pracy znacząco zmniejszają zmęczenie oczu, bóle głowy i suchość oczu.

6. Ochrona przed światłem – UV i światło niebieskie

6.1 Promieniowanie UV

Długotrwała ekspozycja na UV jest powiązana z wyższym ryzykiem zaćmy, zmian degeneracyjnych na spojówce i rogówce.

Zasady:

• okulary przeciwsłoneczne z filtrem UV400 (pochłaniającym UVA i UVB),
• nakrycie głowy z daszkiem lub rondem,
• w razie pracy w bardzo jasnym otoczeniu – okulary z atestem medycznym.

6.2 Światło niebieskie i ekrany

Światło niebieskie z ekranów jest intensywnie dyskutowanym tematem. Obecne dane sugerują, że:

• standardowe użytkowanie ekranów prawdopodobnie nie powoduje uszkodzeń siatkówki,
• ale może być związane ze zwiększonym zmęczeniem oczu, zaburzeniami snu (hamowanie melatoniny przy ekspozycji wieczorem).

Rozsądne podejście:

• ograniczenie intensywnej pracy przy ekranach wieczorem,
• rozważne korzystanie z filtrów niebieskiego światła (aplikacje, tryb „night shift”),
• przede wszystkim – dbanie o przerwy, mruganie i odpowiednią odległość.

7. Prezbiopia – naturalny, ale ważny sygnał

Pojawienie się starczowzroczności to nie tylko „problem z czytaniem”, ale sygnał, że warto zacząć regularnie dbać o oczy. Korekcja prezbiopii (okulary, soczewki kontaktowe, zabiegi laserowe lub soczewkowe) ma również aspekt profilaktyczny – zmniejsza przeciążenie układu wzrokowego, bóle głowy, „przeciążeniowe” dolegliwości.

Nowoczesne podejścia (okulary progresywne, soczewki multifokalne, zabiegi presbyLASIK, soczewki wewnątrzgałkowe wieloogniskowe lub EDOF) pozwalają dopasować rozwiązanie do stylu życia pacjenta.

8. Kiedy zgłosić się pilnie do okulisty?

Po 40. roku życia nie wolno bagatelizować nagłych zmian widzenia. Wymagają pilnej konsultacji, jeśli pojawi się:

• nagłe, wyraźne pogorszenie ostrości widzenia,
• „błyski”, nagły wzrost ilości „mętów” (mogą sugerować odwarstwienie siatkówki),
• ciemna „zasłona” w polu widzenia,
• nagły, silny ból oka z zaczerwienieniem i nudnościami (atak jaskry),
• zniekształcenie obrazu (proste linie wydają się faliste – możliwy objaw AMD).

9. Podsumowanie – „plan na zdrowy wzrok po 40”

Twój plan minimum:

1. Regularne badania okulistyczne – co 1–2 lata po 40. roku życia; częściej, jeśli masz czynniki ryzyka.
2. Zdrowy styl życia:
   • dieta śródziemnomorska, dużo warzyw, ryb, produktów bogatych w luteinę i omega-3,
   • aktywność fizyczna, kontrola ciśnienia, cukru, lipidów,
   • zero (lub minimum) palenia.
3. Ergonomia pracy z bliska:
   • reguła 20-20-20, dobre oświetlenie, odpowiednia odległość od ekranu.
4. Ochrona przed UV – dobre okulary przeciwsłoneczne + nakrycie głowy.
5. Nie bagatelizuj objawów:
   • suchość oczu, bóle głowy przy czytaniu, nagłe zaburzenia widzenia = wizyta u specjalisty.

Dbanie o wzrok po 40-tce to inwestycja na kolejne dekady. Wiele najgroźniejszych chorób oczu można wykryć i skutecznie leczyć, jeśli zgłosimy się odpowiednio wcześnie.

Wybrane źródła naukowe i rekomendacje

1. Tham Y.C. i wsp. Global prevalence of glaucoma and projections of glaucoma burden through 2040. Ophthalmology, 2014.
2. Resnikoff S. i wsp. Global magnitude of visual impairment caused by uncorrected refractive errors and cataract. Bull World Health Organ, 2008.
3. Wong W.L. i wsp. Global prevalence of age-related macular degeneration and disease burden projection. Lancet Global Health, 2014.
4. Chakravarthy U. i wsp. Clinical risk factors for age-related macular degeneration. Prog Retin Eye Res, 2010.
5. Stapleton F. i wsp. TFOS DEWS II Epidemiology Report. Ocul Surf, 2017.
6. Singh P. Presbyopia. StatPearls Publishing, 2023.
7. American Academy of Ophthalmology. Preferred Practice Patterns.
8. World Health Organization. World report on vision. 2019.
9. Cheung C.M.G. i wsp. Dietary and lifestyle factors in age-related macular degeneration. Acta Ophthalmol, 2014.
10. Sheppard A.L., Wolffsohn J.S. Digital eye strain: prevalence, measurement and amelioration. BMJ Open Ophthalmology, 2018.

Prof. dr hab. n. med. Iwona Grabska - Liberek

Specjalistka okulistyki, ekspertka w dziedzinie chirurgii refrakcyjnej i leczenia stożka rogówki. Kierownik Kliniki Okulistyki CMKP w Warszawie i Dyrektor Banku Tkanek Oka. Od ponad 25 lat wykonuje laserowe korekcje wad wzroku, wprowadzając pionierskie rozwiązania – jako pierwsza w Polsce przeprowadziła wiele nowoczesnych zabiegów z zakresu chirurgii laserowej i soczewek fakijnych. Współzałożycielka Libermedic – kliniki, w której łączy zaawansowaną diagnostykę z wieloletnim doświadczeniem, zapewniając pacjentom najwyższy poziom leczenia.

Starczowzroczność – co to jest prezbiopia?

Prezbiopia (starczowzroczność) to naturalny, związany z wiekiem spadek zdolności oka do ostrego widzenia z bliska. Nie jest to „choroba” w klasycznym znaczeniu, ale fizjologiczny proces starzenia się narządu wzroku, który prędzej czy później dotknie praktycznie każdego z nas.

Szacuje się, że na świecie żyje ok. 1,8 miliarda osób z prezbiopią, a globalna częstość występowania w dorosłej populacji sięga ok. 25%. Wraz ze starzeniem się społeczeństw problem będzie narastał – także w Polsce.

Co to jest prezbiopia? Definicja medyczna

W klasyfikacji ICD-10 prezbiopia ma kod H52.4, a w aktualnej ICD-11 oznaczona jest jako 9D00.3 Presbyopia. Zgodnie z definicją jest to „fizjologiczny spadek elastyczności soczewki prowadzący do utraty akomodacji”.

Od strony praktycznej oznacza to, że:

• oko traci zdolność „przestawiania ostrości” z daleka na blisko,
• szczególnie utrudnione staje się czytanie i praca z bliska (telefon, komputer, dokumenty),
• pierwsze objawy pojawiają się najczęściej po 40. roku życia i stopniowo postępują.

Jak działa akomodacja oka i co się w niej psuje?

U młodej osoby:

• soczewka wewnątrz oka jest miękka i elastyczna,
• mięsień rzęskowy może łatwo zmieniać jej kształt,
• dzięki temu oko „dostraja się” do odległości – jak autofokus w aparacie.

W prezbiopii:

• soczewka twardnieje i traci elastyczność,
• zmienia się jej struktura i własności biomechaniczne,
• zmniejsza się zakres akomodacji – oko nie jest w stanie wystarczająco „wygiąć” soczewki, by dobrze widzieć z bliska.

Współczesne badania (zarówno obrazowe, jak i biomechaniczne soczewki) potwierdzają, że głównym „winowajcą” jest sama soczewka, a zmiany w mięśniu rzęskowym czy więzadełkach odgrywają rolę drugoplanową.

Objawy prezbiopii – kiedy zacząć się niepokoić?

Typowe objawy starczowzroczności:

1. Oddalanie tekstu
   • „Ręka robi się za krótka” – żeby przeczytać SMS, trzeba odsunąć telefon.
2. Konieczność mocniejszego światła
   • Przy słabszym oświetleniu litery „zlewają się”, łatwiej o zmęczenie oczu.
3. Rozmazany obraz z bliska
   • Problemy z czytaniem małej czcionki, drobnego druku (ulotki, opakowania leków).
4. Bóle głowy i zmęczenie oczu
   • Szczególnie po dłuższej pracy z bliska (komputer, szycie, telefon).
5. Trudności z szybkim przeostrzaniem
   • Po przeczytaniu czegoś z bliska chwilę trwa, zanim obraz w dali znów będzie ostry.

Objawy pojawiają się zwykle stopniowo między 40. a 45. rokiem życia, u osób nadwzrocznych nieco wcześniej, a u krótkowzrocznych – często później (bo mogą „ściągnąć okulary do dali” i korzystać z własnej krótkowzroczności do patrzenia z bliska).

Przyczyny prezbiopii – dlaczego tak się dzieje?

1. Starzenie się soczewki

Najlepiej udokumentowaną przyczyną jest postępujące twardnienie (sklerotyzacja) soczewki i utrata jej elastyczności:

• soczewka z wiekiem przyrasta warstwami,
• rośnie jej gęstość i sztywność,
• zmieniają się właściwości włókien soczewki i skład białek.

W efekcie nawet przy prawidłowo działającym mięśniu rzęskowym, soczewka po prostu nie jest w stanie przybrać odpowiednio „wypukłego” kształtu, aby ogniskować obraz przedmiotów położonych blisko oka.

2. Drobne zmiany w innych elementach układu akomodacyjnego

Nowsze prace pokazują, że udział mięśnia rzęskowego i więzadełek jest mniejszy niż sądzono dawniej, ale:

• wraz z wiekiem zmienia się budowa twardówki i ciała rzęskowego,
• może dochodzić do zmian w napięciu więzadełek soczewki,
• całe „urządzenie akomodacyjne” przestaje działać tak efektywnie jak wcześniej.

3. Czynniki ryzyka i epidemiologia

Według dużych badań populacyjnych i metaanaliz:

• wiek – im starsza osoba, tym większe ryzyko (powszechne po 50.–60. r.ż.),
• wadę wzroku (nadwzroczność może przyspieszać pojawienie się objawów),
• płeć żeńska – w niektórych populacjach odnotowuje się wyższe ryzyko u kobiet,
• niższy poziom wykształcenia i gorszy dostęp do opieki okulistycznej – zwiększają odsetek niekorygowanej prezbiopii,
• choroby ogólne (np. cukrzyca, nadciśnienie) mogą pogarszać funkcję widzenia z bliska.

Najnowsze raporty wskazują, że w 2015 roku funkcjonalną prezbiopię stwierdzono u ok. 24,9% populacji światowej, a liczba ta nadal rośnie.

Diagnostyka – jak rozpoznać prezbiopię?

Rozpoznanie prezbiopii stawia się po pełnym badaniu okulistycznym lub optometrycznym, które zwykle obejmuje:

• szczegółowy wywiad (kiedy pojawiają się trudności, przy jakiej pracy, o jakiej porze dnia),
• pomiar ostrości wzroku do dali i do bliży,
• badanie refrakcji (wady wzroku) – z użyciem foroptera lub autorefraktometru,
• ocenę zakresu akomodacji i potrzebnej „dodatkowej mocy do bliży” (tzw. add),
• badanie w lampie szczelinowej – ocena przedniego odcinka oka, soczewki, rogówki,
• pomiar ciśnienia wewnątrzgałkowego (ważne szczególnie u osób po 40. roku życia),
• w razie wskazań – dodatkowe badania (OCT, pole widzenia itp.), aby wykluczyć inne choroby.

To ważne, ponieważ nie każde pogorszenie widzenia z bliska to tylko prezbiopia – podobne objawy mogą dawać m.in. wczesna zaćma, niektóre choroby siatkówki czy jaskra.

Leczenie prezbiopii – przegląd możliwości

Prezbiopia jest zjawiskiem nieodwracalnym w sensie biologicznym – nie cofniemy procesu starzenia soczewki. Możemy natomiast skutecznie skorygować jej objawy, tak aby pacjent komfortowo widział z bliska, z daleka (i pośrednio), bez konieczności ciągłego zdejmowania i zakładania okularów.

Dobór metody zależy od:

• wieku,
• istniejącej wady refrakcji (krótkowzroczność, nadwzroczność, astygmatyzm),
• stylu życia i pracy (komputer, prowadzenie auta, praca precyzyjna),
• stanu powierzchni oka (np. zespół suchego oka),
• obecności innych chorób (np. zaćma, jaskra, AMD).

1. Okulary do bliży

Najprostsza, najtańsza i wciąż najczęściej stosowana metoda:

• Okulary jednoogniskowe do czytania
  • Do pracy typowo z bliska (książka, telefon).
• Okulary dwuogniskowe
  • Oddzielne „okienka” do dali i do bliży, widoczna linia podziału.
• Okulary progresywne (wieloogniskowe)
  • Płynne przejście mocy od dali do bliży – jedna para okularów „do wszystkiego”.
• Okulary biurowe / do komputera
  • Specjalne konstrukcje optyczne zoptymalizowane do odległości pośrednich.

Nowoczesne soczewki progresywne i specjalistyczne konstrukcje „office” pozwalają bardzo dobrze dopasować okulary do stylu życia pacjenta, co jest mocno podkreślane w aktualnych przeglądach naukowych.

2. Soczewki kontaktowe

Dla pacjentów, którzy nie lubią okularów lub prowadzą aktywny tryb życia:

• Soczewki multifokalne (wieloogniskowe)
  • Zapewniają widzenie z różnych odległości, często w obu oczach symetrycznie.
• Monowizja
  • Jedno oko koryguje się do dali, drugie – do bliży; mózg „uczy się” łączenia obrazu.
• Mikro-monowizja / modyfikowane konstrukcje
  • Łączą zalety multifokali i monowizji, korygując różne odległości z większym zakresem kompromisu.

Najbardziej aktualne rekomendacje (np. BCLA CLEAR 2023–2024) podkreślają, że dobór soczewek kontaktowych w prezbiopii wymaga indywidualnych prób i dostosowywania parametrów – każde oko i mózg reagują nieco inaczej.

3. Laserowa korekcja presbiopii

Laserowe metody korekcji prezbiopii są naturalnym rozwinięciem klasycznych zabiegów takich jak LASIK czy PRK, znanych z korygowania krótkowzroczności, nadwzroczności i astygmatyzmu.

Najczęściej stosowane strategie:

• Monowizja laserowa
  • Na oku dominującym ustala się ostre widzenie do dali, na niedominującym – do bliży.
  • Wymaga dokładnej kwalifikacji i chwilowego „testu” monowizji (np. w soczewkach kontaktowych).
• PresbyLASIK / multifokalne profile na rogówce
  • Laser modeluje powierzchnię rogówki w sposób tworzący strefy odpowiadające różnym odległościom.
• Laser Blended Vision
  • Łączy cechy monowizji i wieloogniskowości rogówki, zwiększając zakres ostrego widzenia.

Zabiegi te:

• mogą znacząco zmniejszyć zależność od okularów,
• wymagają bardzo dokładnej kwalifikacji (topografia, grubość rogówki, film łzowy),
• nie u każdego pacjenta będą optymalne (np. przy współistniejącej zaćmie, istotnym suchości oka czy stożku rogówki).
• nie każdy kwalifikuje się do takiego zabiegu, ponieważ może nie tolerować różnowzroczności lub takiej zmiany kształtu rogówki.

4. Soczewki wewnątrzgałkowe (IOL) i zabiegi soczewkowe

Jeśli u pacjenta współistnieje zaćma lub bardzo duża wada wzroku, rozwiązaniem mogą być zabiegi wymiany soczewki:

• Soczewki wieloogniskowe (multifokalne)
  • Pozwalają na widzenie do dali, bliży i często odległości pośrednich.
• Soczewki o poszerzonej głębi ostrości (EDOF)
  • Dają bardzo dobre widzenie do dali i średnich odległości, z mniejszą liczbą efektów ubocznych (halo, olśnienia) niż klasyczne soczewki multifokalne.
• Soczewki toryczne
  • Stosowane u pacjentów z astygmatyzmem.
• Refrakcyjna wymiana soczewki (RLE)
  • Zabieg podobny do operacji zaćmy, wykonywany u osób bez zaćmy, ale z dużą wadą wzroku lub zaawansowaną prezbiopią.

Dla kliniki, która wykonuje zarówno operacje zaćmy, jak i zabiegi nowoczesnymi soczewkami wewnątrzgałkowymi oraz soczewki fakijne, jest to szczególnie ważny obszar – można dobrać rozwiązanie „szyte na miarę”:

• u młodszych pacjentów bez zaćmy – bardziej laser lub soczewki fakijne,
• u starszych z początkiem zaćmy – wymiana soczewki na IOL premium (multifokalną/EDOF).

5. Inne, bardziej zaawansowane metody

W literaturze opisywane są także:

• inlay rogówkowe (implanty w rogówce – obecnie rzadziej stosowane, część konstrukcji została wycofana z rynku),
• implanty twardówkowe,
• eksperymentalne procedury wpływające na elastyczność twardówki i soczewki.

To metody o węższym zastosowaniu, często w fazie badań lub z ograniczoną dostępnością i wymagające szczególnie dokładnej kwalifikacji.

Czy prezbiopii można zapobiec?

Na dziś nie znamy skutecznej metody zatrzymania procesu starzenia soczewki – jest on wpisany w fizjologię organizmu. Trwają badania nad kroplami „przeciwprezbiopijnymi” i innymi metodami wpływania na biomechanikę soczewki, ale są to wciąż rozwiązania eksperymentalne.

Możemy natomiast:

• wcześnie wykrywać prezbiopię i dobrać optymalną korekcję,
• zmniejszać jej wpływ na komfort życia,
• dbać ogólnie o zdrowie oczu:
  • regularne przerwy w pracy z bliska (np. zasada 20-20-20),
  • odpowiednie oświetlenie,
  • kontrola chorób ogólnych (cukrzyca, nadciśnienie),
  • ochrona przed UV,
  • regularne wizyty u okulisty (najlepiej co 1–2 lata po 40. roku życia).

Najczęstsze pytania pacjentów

1. Czy prezbiopia to choroba?
   Formalnie jest klasyfikowana jako zaburzenie akomodacji – czyli problem funkcjonalny, wynikający z procesu starzenia się soczewki. Nie jest to „choroba zakaźna” ani stan nowotworowy, ale może bardzo obniżać komfort życia i wydajność pracy, jeśli nie jest skorygowana.
2. Czy prezbiopia minie sama?
   Nie – bez korekcji będzie się pogłębiać do około 60. roku życia, a potem zwykle stabilizuje.
3. Czy laser lub soczewka wewnątrzgałkowa „wyleczy” prezbiopię raz na zawsze?
   Możemy w znacznej mierze usunąć objawy (zależność od okularów), ale:

• oko nadal się starzeje,
• mogą pojawiać się inne problemy (np. zaćma, zmiany w siatkówce),
• zawsze istnieje pewien kompromis – im większy zakres ostrego widzenia, tym większe ryzyko zjawisk ubocznych (halo, olśnienia, spadek kontrastu).

4. Kiedy zgłosić się do lekarza?
   Gdy:

• po 40. roku życia zauważasz pogorszenie widzenia z bliska,
• pojawiają się bóle głowy przy czytaniu,
• masz wrażenie „mgły” lub zniekształceń obrazu,
• w rodzinie występowała jaskra, AMD lub inne poważne choroby oczu.

Podsumowanie

Prezbiopia to powszechny, naturalny etap starzenia się narządu wzroku, ale jej skutki absolutnie nie muszą oznaczać rezygnacji z aktywnego życia, pracy przy komputerze czy ulubionych zajęć wymagających ostrego widzenia z bliska.

Dzięki współczesnej okulistyce dysponujemy szeroką paletą rozwiązań: od prostych okularów, przez zaawansowane soczewki kontaktowe, aż po nowoczesne zabiegi laserowe i soczewki wewnątrzgałkowe, które można dobrać indywidualnie do potrzeb pacjenta.

Kluczowe jest:

• dokładne badanie kwalifikacyjne,
• rozmowa o oczekiwaniach pacjenta,
• świadomy wybór metody korekcji razem z lekarzem okulistą.

Wybrane źródła naukowe

1. Singh P. Presbyopia. StatPearls Publishing, 2023.
2. Fricke T.R. i wsp. Global Prevalence of Presbyopia and Vision Impairment from Uncorrected Presbyopia. Ophthalmology, 2018.
3. Markoulli M. i wsp. BCLA CLEAR Presbyopia: Epidemiology and impact. Contact Lens and Anterior Eye, 2024.
4. Davies L.N. i wsp. BCLA CLEAR Presbyopia: Mechanism and optics. Contact Lens and Anterior Eye, 2024.
5. Cheng C. i wsp. Tissue, cellular, and molecular level determinants for eye accommodation and presbyopia. Frontiers in Ophthalmology, 2024.
6. Balgos M.J.T.D. i wsp. Correction of presbyopia: An integrated update for the 21st century. Clinical Ophthalmology, 2018.
7. Ganesh S. i wsp. Laser refractive correction of presbyopia. Indian Journal of Ophthalmology, 2024.
8. WHO. World report on vision. World Health Organization, 2019.

Prof. dr hab. n. med. Iwona Grabska - Liberek

Specjalistka okulistyki, ekspertka w dziedzinie chirurgii refrakcyjnej i leczenia stożka rogówki. Kierownik Kliniki Okulistyki CMKP w Warszawie i Dyrektor Banku Tkanek Oka. Od ponad 25 lat wykonuje laserowe korekcje wad wzroku, wprowadzając pionierskie rozwiązania – jako pierwsza w Polsce przeprowadziła wiele nowoczesnych zabiegów z zakresu chirurgii laserowej i soczewek fakijnych. Współzałożycielka Libermedic – kliniki, w której łączy zaawansowaną diagnostykę z wieloletnim doświadczeniem, zapewniając pacjentom najwyższy poziom leczenia.

Tonometria – co to jest?

Tonometria to badanie, którego celem jest pomiar ciśnienia wewnątrz gałki ocznej, czyli tzw. ciśnienia śródgałkowego lub wewnątrzgałkowego (ang. Intraocular Pressure, IOP). Ponieważ w oku produkowana jest ciecz wodnista i usuwana przez układ odpływowy oka, równowaga między produkcją a odpływem decyduje o poziomie ciśnienia. Gdy ten balans zostaje zaburzony, np. odpływ jest utrudniony, ciśnienie może się podnosić – a to jest czynnik ryzyka przede wszystkim jaskry.

U zdrowych osób wartość prawidłowa ciśnienia wewnątrzgałkowego zazwyczaj mieści się w zakresie około 10-21 mm Hg (czasem górna granica to 20 22 mm Hg), choć istnieją odchylenia zależne od osoby, pory dnia, grubości rogówki i innych czynników.

Dlaczego tonometria jest ważna?

• Wykrywanie jaskry – jaskra to przewlekła choroba prowadząca do uszkodzenia nerwu wzrokowego i utraty pola widzenia; jednym z głównych czynników jest podwyższone ciśnienie śródgałkowe.
• Monitorowanie leczenia – jeśli pacjent już ma jaskrę lub inne schorzenia oka wpływające na ciśnienie, tonometria pozwala ocenić, czy terapia (leki, chirurgia) działa skutecznie.
• Profilaktyka – regularne badania IOP mogą wykrywać podwyższone ciśnienie zanim wystąpią objawy lub uszkodzenia. Wielu pacjentów nie odczuwa nic niepokojącego, mimo że ciśnienie jest za wysokie.

Normy i wahania

• Istnieje naturalna krzywa dobowa ciśnienia – wartości zwykle są najwyższe rano, mogą spadać w ciągu dnia i wieczorem. Średnie dobowe wahania to często kilka mm Hg, u niektórych osób większe.
• Grubość rogówki (centralna grubość rogówki, CCT – central corneal thickness) wpływa na wynik: grubsza rogówka może prowadzić do przecenienia ciśnienia, cieńsza do jego zaniżenia.

Rodzaje i metody pomiaru ciśnienia wewnątrzgałkowego

Poniżej zostały opisane główne metody tonometrii – zarówno ogólne, jak i te dostępne w klinice Libermedic, wraz z ich zaletami i ograniczeniami.

Tonometria aplanacyjna (np. Goldmanna)

Zasada działania

Pomiar polega na spłaszczeniu (aplanacji) centralnej rogówki. Siła potrzebna do tego spłaszczenia, przy ustalonej powierzchni, odpowiada ciśnieniu wewnątrzgałkowym. To tzw. metoda kontaktowa.

Zalety

Uważana za „złoty standard” w okulistyce, bardzo szeroko stosowana. Dobre parametry dokładności przy prawidłowej rogówce.

Ograniczenia

Wymaga znieczulenia rogówki, dobra współpraca pacjenta, wpływ mają cechy rogówki (grubość, biomechanika).

Najnowocześniejsza Tonometria bezkontaktowa (air‑puff) w oparciu o biomechanikę rogówki np.  ORA

Zasada działania

Uderzenie powietrzem deformuje rogówkę, pomiary są zbierane bez dotykania oka.

ORA dodatkowo uwzględnia właściwości rogówki (np. jej hysteresis, opór) i poprawia

wynik względem tych właściwości.

Zalety

Nie wymaga znieczulenia, krótszy czas badania, mniejsze ryzyko zakażenia,

wygodne dla pacjenta; bardziej precyzyjne wyniki przy niestandardowych rogówkach.

Informuje pośrednio o zaburzeniach przepływu krwi w oku, doskonała do badania ciśnienia w stożku rogówki.

Ograniczenia

Może być mniej dokładna niż Goldmann w rogówkach z dużymi zaburzeniami; cena sprzętu; wpływ zmian biomechaniki rogówki.

Tonometria typu rebound (I‑Care)

Zasada działania

Lekka sonda dotyka rogówki na bardzo krótko – efekt rykoszetu, odczyt ciśnienia na podstawie zachowania sondy. Niektóre urządzenia są tak proste, że pacjent może je używać samodzielnie.

Zalety

Bardzo wygodna, szybka; dobra opcja przy monitorowaniu w domu; nie wymaga znieczulenia; mobilność.

Ograniczenia

Wymaga dokładności użytkowania; mogą być różnice w porównaniu do standardów; cechy rogówki nadal mogą wpływać na pomiar.

Tonometria domowa / obserwacja krzywej dobowej

Zasada działania

Pacjent wykonuje pomiary samodzielnie przez jakiś czas (np. kilka dni), rejestrując wyniki o różnych porach dnia, by uchwycić wahania dobowej wartości IOP.

Zalety

Może pomóc w dostosowaniu leczenia; wykrywa wartości ekstremalne, które mogłyby być niewidoczne przy pojedynczym pomiarze.

Ograniczenia

Zależy od samodyscypliny pacjenta; urządzenie musi być dokładne; interpretacja wymaga doświadczenia lekarza.

Tonometria w Libermedic – co oferujemy

W klinice Libermedic stosujemy trzy warianty:

Tonometria ORA

• metoda bezkontaktowa („air‑puff”),
• uwzględnia grubość rogówki (i właściwości biomechaniczne rogówki).
• Nie wymaga przygotowania pacjenta.
• Trwa kilka minut, wykonuje się co najmniej 3 pomiary na jedno oko.

 Tonometria aplanacyjna

• klasyczna, wykonywana przez lekarza; kontaktowa metoda; krótkie i bezbolesne badanie.

Tonometria I‑CARE z krzywą dobową

• pacjent wykonuje pomiary samodzielnie w domu lub pracy przez co najmniej 3 dni, dzięki urządzeniu I‑Care home udostępnionemu przez klinikę;
• wyniki są później odczytywane przez lekarza.

Dzięki takiemu zestawowi możliwe jest:

• dogłębne monitorowanie i diagnoza ciśnienia – nie tylko w gabinecie, ale też w codzienności pacjenta;
• lepsze dostosowanie terapii (np. leki, zmiana nawyków), uwzględniające wahania dobowej;
• mniejsze ryzyko przeoczenia istotnych wzrostów IOP, które mogą wystąpić np. rano lub w sytuacjach stresowych.

Ograniczenia i czynniki, które mogą zaburzać wynik

Żeby tonometria była wiarygodna, trzeba pamiętać o kilku ważnych czynnikach:

• Grubość rogówki – wpływa na wynik; cienka rogówka może dawać fałszywie niskie ciśnienie, grubsza – zawyżone. Badania pokazują, że ORA i inne metody kompensujące cechy rogówki radzą sobie lepiej z tym problemem.
• Właściwości biomechaniczne rogówki – nie tylko grubość, ale też elastyczność, twardość, tzw. hysteresis rogówki wpływają na to, jak rogówka reaguje na docisk / powietrze. ORA mierzy także takie parametry.
• Pora dnia – wynik może się różnić zależnie od pory pomiaru. Wartość poranna często jest wyższa.
• Przygotowanie pacjenta – np. przy badaniu kontaktowym ważne, aby uniknąć wysuszenia oka, działania leków, które mogą wpływać na ciśnienie oczu.
• Niezgodność sprzętu lub techniki – np. złe ustawienie, błędy kalibracji, różne metody mogą dawać różne wartości; ważna jest standaryzacja i doświadczenie osoby mierzącej.

Interpretacja wyników

• Wartości powyżej normy (np. >21 mm Hg) zazwyczaj nie oznaczają od razu choroby, ale wskazują na potrzebę dalszej diagnostyki, zwłaszcza w kontekście oceny nerwu wzrokowego, pola widzenia, oceny rogówki.
• Jaskra może wystąpić nawet przy prawidłowym ciśnieniu wewnątrzgałkowym – zależy od podatności nerwu wzrokowego i innych czynników ryzyka (np. niskie ciśnienie tętnicze, zimne ręce ,zimne nogi, wcześniejsze urazy, genetyka, palenie papierosów, cukrzyca, zbyt intensywne leczenie nadciśnienia tętniczego itd.).
• Ważne jest obserwowanie zmian w czasie: narastające IOP, duże wahania w ciągu dnia, efektów leczenia.

Prof. dr hab. n. med. Iwona Grabska - Liberek

Specjalistka okulistyki, ekspertka w dziedzinie chirurgii refrakcyjnej i leczenia stożka rogówki. Kierownik Kliniki Okulistyki CMKP w Warszawie i Dyrektor Banku Tkanek Oka. Od ponad 25 lat wykonuje laserowe korekcje wad wzroku, wprowadzając pionierskie rozwiązania – jako pierwsza w Polsce przeprowadziła wiele nowoczesnych zabiegów z zakresu chirurgii laserowej i soczewek fakijnych. Współzałożycielka Libermedic – kliniki, w której łączy zaawansowaną diagnostykę z wieloletnim doświadczeniem, zapewniając pacjentom najwyższy poziom leczenia.

AMD – co to jest i jakie są objawy?

AMD (z ang. Age-related Macular Degeneration) to zwyrodnienie plamki żółtej związane z wiekiem – choroba siatkówki oka dotykająca centralnej części pola widzenia, czyli plamki żółtej. Plamka żółta odpowiada za to, co widzimy „na wprost” -detale, kolory, ostrość. AMD może istotnie wpłynąć na jakość codziennego życia, jeśli nie zostanie wcześnie rozpoznane i leczone.

Co to jest plamka żółta i dlaczego jej zwyrodnienie jest istotne?

• Plamka żółta (łac. macula lutea) to obszar siatkówki o najwyższej gęstości fotoreceptorów, przede wszystkim czopków – umożliwia widzenie ostre, kolorowe, zdolność do czytania, rozpoznawania twarzy, wykonywania precyzyjnych czynności.
• W zwyrodnieniu AMD dochodzi do uszkodzenia plamki: mogą to być zmiany w komórkach fotoreceptorowych, nabłonku barwnikowym siatkówki (RPE), naczyniówce i strukturach wspierających.
• Proces jest zwykle przewlekły, rozwija się powoli, ale może mieć okresy przyspieszonego pogorszenia, zwłaszcza w postaci mokrej AMD (wysiękowej).

Rodzaje AMD

W okulistyce wyróżnia się dwie główne postaci AMD:

Przyczyny i czynniki ryzyka

AMD to choroba wieloczynnikowa. Główne czynniki sprzyjające jej rozwojowi to:

• wiek – najważniejszy czynnik; ryzyko wzrasta znacznie po 60-65 roku życia.
• predyspozycje genetyczne – historia w rodzinie AMD zwiększa ryzyko.
• styl życia: palenie tytoniu (jedno z najsilniejszych modyfikowalnych ryzyk); dieta uboga w antyoksydanty, witaminy, luteinę, zeaksantynę i zdrowe tłuszcze omega-3
• czynniki systemowe: nadciśnienie tętnicze, miażdżyca, wysoki poziom cholesterolu, otyłość, choroby sercowo-naczyniowe, cukrzyca towarzysząca mogą nasilać zmiany w naczyniówce i wpływać na odżywienie plamki.
• ekspozycja na światło: promieniowanie UV i światło niebieskie mogą przyspieszać uszkodzenia oksydacyjne siatkówki/komórek plamki.

Objawy AMD – co może zauważyć pacjent

Objawy mogą być różne w zależności od postaci (sucha vs mokra), stadium i szybkości progresji. Często pierwszy etap przebiega bezobjawowo lub z minimalnymi zaburzeniami, które pacjenci przypisują zmęczeniu oczu lub wiekowi. Poniżej typowe objawy:

• potrzeba mocniejszego światła do czytania
• gorsze widzenie w warunkach słabego oświetlenia
• rozmycie krawędzi przedmiotów
• stopniowe przyciemnienie obrazu w centrum
• problemy z rozróżnianiem kolorów (mniej nasycone kolory)
• poważna utrata widzenia centralnego, trudności z czytaniem, pisaniem, rozpoznawaniem twarzy
• zniekształcenie linii prostych (np. prosta linia wydaje się falista)
• duża plama w centrum pola widzenia
• trudności wykonywania codziennych czynności (czytanie, rozpoznawanie twarzy, prowadzenie pojazdów)

Diagnostyka

Aby potwierdzić AMD (która postać, jak zaawansowana), używa się kilku metod badawczych:

• Badanie ostrości wzroku
• Badanie dna oka (oftalmoskopia)
• OCT (optyczna koherentna tomografia) – pozwala ocenić przekroje warstw siatkówki, obecność przesięków, obrzęku, grubość tkanek.
• Angiografia fluoresceinowa lub indocyjaninowa – ocenia naczynia, wykrywa neowaskularyzację.
• Test Amslera – prosty test domowy pozwalający zauważyć zniekształcenia linii, plamkę w centrum widzenia.

Przebieg i prognoza

• Sucha postać zwykle rozwija się powoli przez wiele lat. Utrata widzenia centralnego może być ograniczona lub pogłębiać się stopniowo.
• Mokra postać może prowadzić do szybkiego pogorszenia wzroku – kluczowy jest czas wdrożenia terapii, ponieważ im wcześniej rozpoczęte leczenie, tym większa szansa na zatrzymanie procesu i ograniczenie uszkodzeń
• Jeśli choroba jest zaawansowana, utraconej ostrości wzroku często się nie odzyskuje w pełni – leczenie ma na celu spowolnienie postępu i ochrona tego, co jeszcze zachowane.

Kiedy zgłosić się do specjalisty?

Jeśli zauważysz któryś z poniższych sygnałów, warto niezwłocznie skonsultować się ze specjalistą:

• falowanie linii prostych (np. prosta linia wydaje się wybrzuszona lub falista)
• pojawienie się ciemnej lub jasnej plamy w środku pola widzenia
• pogorszenie widzenia centralnego – trudności w czytaniu, widzeniu detali, rozpoznawaniu twarzy
• konieczność coraz mocniejszego światła do czytania
• problemy z kontrastem / barwami

Podsumowanie

AMD, czyli zwyrodnienie plamki żółtej związane z wiekiem, to choroba, która w znaczący sposób wpływa na ostrość widzenia centralnego i jakość życia pacjentów. Wyróżniamy dwie postacie: suchą – rozwijającą się powoli, oraz mokrą – mogącą prowadzić do gwałtownej i znacznej utraty wzroku. Do najczęstszych objawów należą: zniekształcenie obrazu (falowanie linii prostych), ciemna plama w centrum pola widzenia, trudności w czytaniu i rozpoznawaniu twarzy czy konieczność mocniejszego oświetlenia podczas pracy z tekstem.

Wczesna diagnostyka jest kluczowa – im szybciej rozpoznamy chorobę, tym większa szansa na skuteczne spowolnienie jej rozwoju. Regularne kontrole okulistyczne, zdrowy styl życia (dieta bogata w antyoksydanty, rzucenie palenia, ochrona oczu przed UV) oraz monitorowanie wzroku prostymi testami w domu pozwalają zmniejszyć ryzyko poważnych konsekwencji AMD.

Najważniejsza wskazówka dla pacjentów: nie bagatelizuj pierwszych objawów pogorszenia widzenia centralnego. Nawet subtelne zmiany są powodem, by skonsultować się z specjalistą.

Prof. dr hab. n. med. Iwona Grabska - Liberek

Specjalistka okulistyki, ekspertka w dziedzinie chirurgii refrakcyjnej i leczenia stożka rogówki. Kierownik Kliniki Okulistyki CMKP w Warszawie i Dyrektor Banku Tkanek Oka. Od ponad 25 lat wykonuje laserowe korekcje wad wzroku, wprowadzając pionierskie rozwiązania – jako pierwsza w Polsce przeprowadziła wiele nowoczesnych zabiegów z zakresu chirurgii laserowej i soczewek fakijnych. Współzałożycielka Libermedic – kliniki, w której łączy zaawansowaną diagnostykę z wieloletnim doświadczeniem, zapewniając pacjentom najwyższy poziom leczenia.