Jakie są najpopularniejsze wady wzroku?

„Wada wzroku” w potocznym języku najczęściej oznacza wadę refrakcji – sytuację, w której oko nie ogniskuje światła idealnie na siatkówce. Efekt bywa prosty: obraz traci ostrość, a oczy szybciej się męczą. W skali świata to temat ogromny – nieskorygowane wady refrakcji są wiodącą przyczyną upośledzenia widzenia u dzieci i dorosłych, a dostęp do okularów nadal jest zaskakująco ograniczony. WHO szacuje, że tylko ok. 36% osób z upośledzeniem widzenia dali z powodu wady refrakcji ma zapewnioną odpowiednią korekcję okularową, a problem prezbiopii (pogorszenia widzenia z bliska) dotyczy setek milionów ludzi.

Poniżej znajduje się uporządkowany przegląd czterech najczęstszych wad wzroku.

Wada wzroku a choroba oka

Wady refrakcji to problem optyczny. Najczęściej dają się skorygować:

• okularami,
• soczewkami kontaktowymi,
• zabiegami refrakcyjnymi (laser, soczewki fakijne, wybrane procedury soczewkowe – zależnie od wieku i parametrów oka).

Inaczej działają choroby oczu (np. zaćma, jaskra, zwyrodnienie plamki), które mogą pogarszać widzenie mimo „idealnych” okularów. Dlatego nawracające pogorszenie jakości widzenia warto weryfikować badaniem okulistycznym, a nie wyłącznie zmianą recepty.

Krótkowzroczność (miopia)

Na czym polega?

W krótkowzroczności światło ogniskuje się przed siatkówką (często z powodu zbyt długiej gałki ocznej). W efekcie obiekty w oddali są rozmyte, a z bliska – stosunkowo wyraźne.

Typowe objawy

• mrużenie oczu przy patrzeniu w dal,
• rozmazane napisy na tablicy/znaki drogowe,
• zmęczenie oczu i bóle głowy po dłuższym „wytężaniu” ostrości.

Dlaczego miopia jest dziś tak ważnym tematem?

Ponieważ rośnie jej częstość. Klasyczna, bardzo cytowana analiza prognozowała, że do 2050 r. około połowa populacji świata może mieć krótkowzroczność, a około 10% – wysoką krótkowzroczność.

Czy krótkowzroczność ma konsekwencje zdrowotne?

Sama wada jest „optyczna”, ale wysoka krótkowzroczność wiąże się ze zwiększonym ryzykiem powikłań okulistycznych. Amerykańska Akademia Okulistyki (AAO) wskazuje m.in. wzrost ryzyka odwarstwienia siatkówki, jaskry, zaćmy czy zmian w plamce u osób z miopią.

Nadwzroczność (hiperopia)

Na czym polega?

W nadwzroczności światło ogniskuje się za siatkówką. U młodszych osób oko potrafi częściowo „ratować ostrość” akomodacją, dlatego hiperopia bywa długo maskowana.

Typowe objawy (zwłaszcza przy pracy z bliska)

• szybkie męczenie się oczu przy czytaniu,
• ból w okolicy czoła/skroni,
• okresowe zamglenie widzenia z bliska,
• u dzieci: niechęć do czytania, częste „uciekanie” od zadań z bliska (to wymaga spokojnej, fachowej oceny).

Jak często występuje?

Częstość hiperopii rośnie wraz z wiekiem. Duża metaanaliza europejska (European Eye Epidemiology Consortium) opisywała istotny udział hiperopii w populacji dorosłych oraz wyraźne różnice w zależności od wieku.

Astygmatyzm

Na czym polega?

Astygmatyzm wynika z tego, że rogówka (lub soczewka) ma różną krzywiznę w różnych osiach – bardziej przypomina piłkę do rugby niż idealną kulę. Obraz bywa zniekształcony lub „rozciągnięty”.

Typowe objawy

• rozmazanie na każdą odległość (różne nasilenie),
• trudność z oceną detali i kontrastu,
• zmęczenie oczu, ból głowy,
• częstsze olśnienia/halo nocą (nie zawsze, ale bywa).

Jak powszechny jest astygmatyzm?

Systematyczny przegląd i metaanaliza (2023) wskazywały, że astygmatyzm należy do najczęstszych wad refrakcji – w analizach globalnych u dorosłych opisywano łączną częstość rzędu ~40% (zależnie od definicji i progu dioptrii).
AAO podkreśla też, że astygmatyzm jest bardzo częsty i często współistnieje z krótkowzrocznością lub nadwzrocznością.

Prezbiopia (starczowzroczność)

Na czym polega?

Prezbiopia to stopniowa utrata zdolności ostrego widzenia z bliska, wynikająca głównie ze zmian elastyczności soczewki i mechanizmów akomodacji. Nie jest „chorobą” – to fizjologia starzenia się.

Typowe objawy

• odsuwanie telefonu/książki „na długość ramienia”,
• gorsze widzenie z bliska wieczorem,
• szybkie męczenie się podczas czytania,
• potrzeba mocniejszego światła.

AAO opisuje prezbiopię jako powszechny, związany z wiekiem proces pogarszania widzenia z bliska.
Mayo Clinic podaje, że objawy zwykle stają się zauważalne w okolicach wczesnych/średnich lat 40. i narastają do około 65. roku życia.

Skala zjawiska w liczbach

Duża praca z 2018 r. szacowała, że w 2015 r. prezbiopia dotyczyła ok. 1,8 mld ludzi, a ok. 826 mln miało upośledzenie widzenia z bliska z powodu braku lub niewystarczającej korekcji.
WHO w nowszym materiale edukacyjnym wskazuje również, że ponad 800 mln osób ma problem widzenia z bliska możliwy do skorygowania okularami do czytania.

4 sygnały, że sama „zmiana okularów” może nie wystarczyć

Warto rozważyć pełne badanie okulistyczne (nie tylko dobór szkieł), jeśli pojawiają się:

1. pogorszenie widzenia w jednym oku lub wyraźna asymetria,
2. nagłe pogorszenie ostrości, błyski, „męty” lub cień w polu widzenia,
3. wyraźne olśnienia i spadek kontrastu mimo właściwej korekcji,
4. „wahania ostrości” połączone z pieczeniem i uczuciem piasku (często towarzyszy temu problem powierzchni oka, np. suchość).

Wady refrakcji zwykle poprawiają się po właściwej korekcji, a choroby oczu – niekoniecznie.

Jak rozpoznaje się i koryguje wady wzroku?

Diagnostyka

Standardem są:

• badanie ostrości wzroku,
• refrakcja (często z autorefraktometrem i/lub próbą okularową),
• ocena rogówki i dna oka w zależności od wieku i objawów,
• u dzieci – często badanie w cykloplegii (po kroplach), by nie przeoczyć „maskowanej” nadwzroczności.

Korekcja

• Okulary – najprostsza i najbezpieczniejsza metoda dla większości osób.
• Soczewki kontaktowe – sprawdzają się przy aktywnym trybie życia i niektórych astygmatyzmach (np. soczewki toryczne).
• Zabiegi refrakcyjne – laserowa korekcja, soczewki fakijne, a w określonych sytuacjach zabiegi soczewkowe; kwalifikacja zależy od parametrów oka i stylu życia (tu nie ma „jednej najlepszej” metody).

Podsumowanie

Najpopularniejsze wady wzroku to krótkowzroczność, nadwzroczność, astygmatyzm i prezbiopia. Są powszechne, zwykle dobrze korygowalne, ale ich skala – szczególnie w przypadku krótkowzroczności i nieskorygowanej prezbiopii – ma dziś znaczenie społeczne i zdrowotne. WHO podkreśla, że nieskorygowane wady refrakcji pozostają wiodącą przyczyną upośledzenia widzenia, mimo że często wystarczy dobrze dobrana korekcja.

Wybrane źródła

1. WHO – Eye care, vision impairment and blindness: Refractive errors (Q&A, 21 Aug 2024).
2. Holden BA i wsp. Global Prevalence of Myopia and High Myopia and Temporal Trends from 2000 through 2050 (Ophthalmology, 2016).
3. Williams KM i wsp. Prevalence of refractive error in Europe: the European Eye Epidemiology (E3) Consortium (Eur J Epidemiol, 2015).
4. Zhang J i wsp. Epidemiology and Burden of Astigmatism: A Systematic Review and Meta-analysis (2023).
5. Fricke TR i wsp. Global Prevalence of Presbyopia and Vision Impairment From Uncorrected Presbyopia (Ophthalmology, 2018).
6. AAO – Reducing the Global Burden of Myopia by Delaying the Onset of Myopia and Reducing Myopia Progression.
7. AAO – What Is Presbyopia?

Prof. dr hab. n. med. Iwona Grabska - Liberek

Specjalistka okulistyki, ekspertka w dziedzinie chirurgii refrakcyjnej i leczenia stożka rogówki. Kierownik Kliniki Okulistyki CMKP w Warszawie i Dyrektor Banku Tkanek Oka. Od ponad 25 lat wykonuje laserowe korekcje wad wzroku, wprowadzając pionierskie rozwiązania – jako pierwsza w Polsce przeprowadziła wiele nowoczesnych zabiegów z zakresu chirurgii laserowej i soczewek fakijnych. Współzałożycielka Libermedic – kliniki, w której łączy zaawansowaną diagnostykę z wieloletnim doświadczeniem, zapewniając pacjentom najwyższy poziom leczenia.